بنام خدا

اصول ومقررات قرنطينه

تهيه وتنظيم :

دكتر سيد مجتبي جعفري صادقي

پائيز 86

 مقدمه

قرنطينه يك واژه فرانسوي است كه در لغت به معناي دوره چهل روزه براي جلوگيري از انتشار و سرايت بيماريهاي واگير به كار مي رود, و در مورد انسان, دام و حتي گياه تقريبا“ از روش و اصول مشتركي پيروي ميكند.
در ايام سابق قرنطينه به مفهوم محصور كردن انسان و دام سالم يا آلوده بود اما هم اكنون در اكثر كشورها, اقدامات اوليه بهداشتي و مقررات و قوانين مدرن و مصوب بين المللي براي امر قرنطينه اجرا ميگردد.
امروزه با درك جديدي كه به بركت شناخت راههاي سرايت بيماري, عوامل بيماريزا و پيشرفت طرق پيشگيري از قرنطينه به وجود آمده است مفهوم آن تغيير نموده و وسيع تر و جامع تر شده است. به طوريكه به عنوان اولين خاكريز و سد دفاعي در برابر هجوم عوامل بيماريزا و عفوني تلقي مي شود و شامل تمامي اعمالي ميگردد كه مي بايد رعايت شود تا از ورود عامل بيماريزا به فارم جلوگيري نمايد.
با توجه به متعدد بودن راههاي سرايت عوامل عفوني بيماريزا ( مثل تماس مستقيم دامها با همديگر, آب و هوا و علوفه و دان, كارگران دامداريها و مرغداريها, بازديدكنندگان, انواع حيوانات وحشي, جوندگان و پرندگان و وسايل حمل و نقل و … ) قرنطينه شامل مجموعه عوامل و عملكردهائي است كه از ورود عوامل عفوني بيماريزا از هر يك از راههاي ممكن جلوگيري نمايد و سلامت دامها را در منطقه يا فارم از نظر حضور عوامل بيماريزا تضمين و بيمه نمايد. لذا مي توان گفت كه قرنطينه بيمه ارزان و در دسترس براي سلامت دامها است .
اهميت قرنطينه در محدود كردن منطقه آلوده و جلوگيري از سرايت بيماري به مناطق ديگر است. اين امر سبب خواهد شد كه در وسعت كمتري با بيماريها برخورد شود و نيرو، سرمايه و هزينه كمتري مصرف شود. و در عوض قدرت، شدت و سرعت بيشتري در برخورد با بيماريها و كنترل و مهار آنها اعمال گردد.
استمرار و مداومت در امر قرنطينه، باعث تضمين سلامتي دامها به سبب جلوگيري از نفوذ عوامل بيماريزا خواهد شد كه به تبع آن ابتلاء دامها به انواع بيماريها كمتر و هزينه هاي درمان و پيشگيري نيز به شدت كاهش خواهد يافت.
اهميت ديگر قرنطينه پيروي از اصول ساده, مشترك و قابل اجرا در تمامي فارمهاي دامداري يا مرغداري است كه از قضا در مقابل انواع بيماريها مؤثر واقع ميگردد و برخلاف واكسيناسيون تنها به پيشگيري از بروز يك بيماري اكتفا نميشود.
در ضرورت اجراي قرنطينه در فارم علاوه بر موارد ذكر شده, نياز به تبادل و تجارت محصولات دامي در بازارهاي جهاني است كه ايجاب مينمايد استانداردهاي بهداشتي و مورد قبول سازمانهاي بين المللي در پرورش دام و طيور رعايت شود و كشورهاي پيشرفته و عاري از بيماري با رخنه بيماري توسط محصولات كشورهاي توسعه نيافته تهديد نگردد. بنا به اين اصل مهم, قرنطينه در سطوح مختلف قاره اي, منطقه اي, كشوري, استاني و در سطوح كوچكتر فارمي اجرا و برقراري هر كدام از سطوح فوق با توجه به موقعيت محل, سايقه بيماري, ميزان انتشار بيماري در منطقه, سرعت انتشار بيماري, وضعيت حمل و نقل و گردشگري و … به طرق مختلف اعمال ميگردد

و در سطح بين الملل سازماني به نام O.I.E (epizootic international organization)

((word organization for animal healthدر نتيجه كوشش جهانيان براي جلوگيري از بيماريهاي واگير و با متاثر شدن از درك جديد قرنطينه تأسيس شده است كه با جمع آوري اطلاعات بروز بيماري در كشورها و اعلام ليست كشورهاي آلوده و استاندارد كردن دستورالعمل هاي كنترل بيماري و اعلام به كشورها در جلوگيري از ورود و انتشار بيماريها و نيز كنترل آنها راهنمائي و هدايت ميكند.

تاريخچه قرنطينه در ايران

    در سال 1283 شمسي در پاريس كنفرانسي در مورد قرنطينه برگزار شد و به علت اپيدمي هاي طاعون و وبا در منطقه خليج فارس و عدم توانايي دولت ايران در كنترل آنها قرار شد كليه پزشكان هيات هاي نمايندگي سياسي خارجي در ايران نيز عضو مجلس حفظ الصحه باشند و قرار شد دولت ايران پست قرنطينه در جزيره هنگام ، تاسيس كند ولي بعدا طبق توافقي كه بين دولت هاي اروپايي و اختصاصا دولت انگليس و دولت ايران به عمل آمد قرار شد در بنادر جنوب ايران (بندرعباس ، بوشهر، بندرلنگه ، آبادان و بندر جاسك ) مراكز قرنطينه ايجاد گردد.
    مجهزترين اين مراكز در بوشهر بود كه در آن زمان مهمترين بندر تجاري ايران بود و اين مركز مستقيما و تماما توسط هيات پزشكي انگلستان اداره مي شد ولي حقوق و دستمزد كاركنان عادي را دولت ايران مي پرداخت در سال 1285 شمسي يعني سال صدور فرمان مشروطيت ، دكتر نليگان انگليسي به عنوان كفيل رياست مجلس حفظ الصحه تعيين شد وفعاليت هاي واكسيناسيون عمومي زير نظر او يكبار ديگر آغاز شد.

در 83 سال قبل اولين هسته دامپزشكي در تشكيلات دولتي كشور ايران بطور رسمي تحت عنوان موسسه دفع آفات حيواني پايه ريزي گرديد . 

دليل بوجود آمدن دامپزشكي شيوع بيماري طاعون اسبي وتلفات تك سمي ها بخصوص در اسبداري هاي ارتش بود

از آن تاريخ (سال1303) بمدت پنجاه سال اين هسته اوليه دامپزشكي تغييراتي را به خود ديده است و بتدريج دامنه ارائه خدمات بهداشتي درماني خود را توسعه داده و به نياز روزافزون جامعه در خصوص خدمات بهداشتي و درماني دامپزشكي در حد امكاناتي كه در اختيار داشته پاسخ گفت ليكن با افزايش تقاضا براي خدمات دامپزشكي از نظر تشكيلاتي و پرسنلي مراحل رشد و توسعه خود را از موسسه تفتيش صحي حيوانات و اداره كل دامپزشكي كشور آغاز و بالاخره بعد از گذشت پنجاه سال در سال 1350 سازمان دامپزشكي كشور با تصويب مجلس وقت و با شخصيت حقوقي ، داراي ذيحسابي و وابسته به وزارت كشاورزي تآسيس گرديد .
در سال 1350 قانون سازمان دامپزشكي كشور در مجلس شوراي اسلامي تصويب و عملا تشكيلات دامپزشكي كشور تقريبا شكل گرفت كه از جمله اين تشكيلات قرنطينه دامي واداره قرنطينه بود.

تاريخچه قرنطينه در جهان :

        در قرن 14 ميلادي براي جلوگيري از سرايت بيماري هاي واگير از محلي به محل ديگر كشتي هائيكه از مناطق آلوده عبور مي كردند را در يك دوره چهل روزه با محموله ومسافرين وخدمه در محلي مجزا ودور از بندر نگهداري مي كردند تا بيماري رفع گردد.  اين اقدام در سال 1374 ميلادي براي اولين بار در بندر ونيز در مورد مسافرين مشكوك به آلودگي به بيماري طاعون برقرار شد و در سال 1377 در بندر راگوسا (‌Ragusa) از بنادر كشور يوگسلاوي ، مسافريني كه از مناطق آلوده به بيماري طاعون وارد مي شدند به مدت يكماه در محلي مجزا نگاهداري مي شدند .

اولين ايستگاه قرنطينه در سال 1383 در بندر مارسي فرانسه تاسيس گرديد كه دراين ايستگاه مدت نگاهداري مسافرين كشتي آلوده به بيماري 40 روز تعيين گرديد شايد از همين تاريخ كلمه قرنطينه يا Quarantine  مصطلح شده باشد .

كلمه قرنطينه در مفهوم وسيع تر با محدود كردن حركت انسان يا حيوانات سالم كه در معرض بيماريهاي واگير قرار گرفته مي شودگفته مي شود و هدف جلوگيري از انتقال بيشتر بيماريهاي واگير است .

اقدامات قرنطينه اي در قرن چهاردهم بقدري در جلوگيري از سرايت بيماريهاي واگير موثر واقع شد كه بزودي نظير اين اقدام در ساير كشورها مرسوم و قوانين بسيار شديدي وضع گرديد كه تمرد از اين قوانين مستلزم مجازاتهاي سنگين مي شد علاوه بر اين براي اجراي قوانين مذكور افراد مخصوصي نيز تعيين گرديدند .

علاوه بر اين اقدامات بعلت اهميت مبادلات روزافزون دام زنده و فرآورده هاي دامي و افزايش سرعت حمل ونقل و در نتيجه انتقال سريع بيماري از هر نقطه عالم به نقطه ديگر در كشورهاي مختلف جهان كوشش هاي زيادي را براي بوجود آوردن موافقتنامه ها و قراردادهاي بين المللي بعمل آورده اند يكي از اقداماتي كه در اين خصوص بعمل آمده است تاسيس دفتر بين المللي بيماريهاي واگير دام يا (‌O.I.E) مي باشد ( Office International due Epizooties) . در مورخه 22 بهمن 1328 ايران به عضويت اين دفتر (O.I.E) در آمد.

 تعريف قرنطينه:

 قرنطينه دامپزشكي به محلي اطلاق ميشود كه مجموعه اي ازمقررات ، ضوابط و دستورالعملهاي فني – بهداشتي در يك دوره زماني خاص برروي دام هاي حساس و فرآورده هاي با منشاء دامي و سايرعوامل خطر،بمنظورجلوگيري از ورود و يااشاعه عامل بيماري،اعمال ميشود.

انواع قرنطينه

1-                  قرنطينه نباتي ( Plant  Quarantine)

2-                  قرنطينه حيواني( Animal Quarantine)

3-                  قرنطينه انساني (Human Quarantine)

4-                  قرنطينه عمومي (General Quarantine)

قرنطينه دامي: نيز خود دو نوع است

1-                  قرنطينه مرزي ( Border Quarantine)

2-                  قرنطينه داخلي ( Inter Quarantine)

3-                   

قرنطينه نباتي

هدف ازقرنطنه جلوگيري يا به تاخير انداختن ورود آفات و بيماري هاي غير بومي و قرنطينه اي بوده و يا اگر آفتي وارد گرديد، آلودگي زدايي و جلوگيري از استقرار آن از وظايف قرنطينه است.

كنترل واردات و صادرات:

اقدامات قرنطينه اي در مبادي ورود به منظور جلوگيري از ورود آفات خارجي به محدوده كشورهاي وارد كننده مي باشد. اين هدف با استفاده از يك يا تركيبي از چند روش زير امكان پذير است:

1.    بازرسي و رديابي: بازرسي ها ممكن است به صورت ظاهري(چشمي)، ميكروسكوپي و يا تركيبي از هر دو باشد و در مناطق كشت يا روي محموله در فرودگاه ها، اسكله ها، اداره پست و پست هاي مرزي صورت گيرد. معمولا نمونه بر اساس نوع و حجم محموله و مبدا شان بازرسي مي شوند. سطوح بازرسي توسط ارزيابي ريسك محموله تعيين مي گردد.

2.    ضد عفوني: با هدف نابودي آفت بدون ايجاد اثر سوء روي محموله انجام مي شود. روش هاي ضدعفوني به دو بخش شيميايي و فيزيكي تقسيم مي شود. در مورد بعضي از محموله ها استفاده از مواد شيميايي به صورت گازدهي با فسفين و متيل برومايد است. روش هاي شيميايي ديگر شامل غوطه وري و استفاده از پودر پاشي مي باشد. از مهمترين روش هاي فيزيكي مي توان از سرما دهي، حرارت خشك و اشعه دهي نام برد.  

3.    روش هاي نابودي و امحاء: نابودي آفات بدون توجه محموله صورت مي گيرد. مثال هايي از اين نوع شامل كوره و ضدعفوني محموله با بخار  و اتوكلاو نمودن آن است. اين روش براي نابودي       محموله هاي ممنوعه و بقايا استفاده مي شود.

4.      ارجاع محموله: برگشت محموله به مبدا و يا انتقال آن به ساير مناطق يا كشورها كه درگير آن آفت يا آفات هستند.

5.    Pre-Clearance:  شامل بازرسي و شفاف سازي محموله در مبدا است. اين امر در ارتباط كارشناسان كشور صادر كننده با كارشناسان كشور وارد كننده صورت مي گيرد. نتايج بازرسي و شفاف سازي مقادير زيادي از محموله  با كمترين تاخير در كشور وارد كننده همراه است. تشخيص آفات در مبدا قبل از ورود آنها به كشور وارد كننده را باعث مي شود. به علاوه  باعث بازبيني محموله طي ضدعفوني و يا ساير روش ها مي شود. در مورد آلودگي هاي محموله هاي وارداتي كه قابل ضدعفوني نيستند نابودي يا مرجوع آنها لازم است. اين سيستم توسط چندين كشور از جمله ايالات متحده امريكا انجام مي شود.

6.    قرنطينه بعد از ورود: اقداماتي كه  براي نگهداري محموله براي طول زماني خاص و تحت شرايط ايزوله براي اطمينان از عدم وجود آفات مخفي از جمله ويروس هاي مخفي كه داراي علائم سريع نيستند انجام مي گيرد. اين عمليات ها در مورد محصولات گياهي با ريسك متوسط تا زياد در كشورهاي مختلفي در جهان اجرا مي شود كه به امكانات، آزمايشگاه ها و متخصصين خاصي نياز دارد. اين مراحل بعد از انجام تجزيه و تحليل نسبت هزينه به سود اجرا مي شود.

7.    جستجوي آفت و برنامه هاي تشخيصي: هدف از تشخيص سريع آفات وارداتي ريشه كني آنها است كه در نزديك مبادي ورودي و ساير مناطق با ريسك بالا انجام مي شود. استفاده از انواع مختلف      تله هاي بدام اندازي آفات و فرمونها و همچنين اجراي برنامه هاي جستجوي آفات در مناطق مورد رديابي در اين امر كمك مي نمايد.

8.    مناطق عاري از آفت: يك امر نسبتا جديد است كه هدف آن گواهي مناطق خاصي در يك كشور كه عاري از آفات مشخصي مي باشند است. رديابي دقيق، بدام اندازي و بازرسي براي اطمينان از عدم وجود آفت - حتي اگر در كشوري است كه آفت از آنجا گزارش شده است – مربوط به اين بخش است.

9.     مجوز ورودIP: اين مجوز قرنطينه نباتي را قادر مي سازد تا در مورد واردات آفات خاص و تجزيه و تحليل آنها هنگام ورود تصميم گيري نمايد. در صورت اجرا وسيله اي با ارزش براي سيستم قرنطينه است.

10. گواهي بهداشت نباتي PC:  گواهي بهداشت نباتي كشور وارد كننده را از عدم آلودگي محموله مطمئن مي سازد. توضيحات اضافي(A.D) روي عدم آلودگي محموله به آفات ممنوعه مندرج در مجوز ورود تاكيد دارد. بخش ضدعفوني گواهي بهداشت نيز مشخص كننده نوع ضدعفوني در كشور صادر كننده مي باشد.

 اهداف قرنطينه بعد از ورود شامل:

-         قرنطينه عوامل كنترل بيولوژيك و ساير حشرات مفيد

-         پرورش عوامل مفيد و جلوگيري از آلودگي آنها

-         مطالعات در رابطه با عوامل كنترل بيولوژيك علف هاي هرز، آفات و بيماري هاي خارجي يا بومي

-         قرنطينه نمودن آفات و عوامل بيماريزاي بومي يا خارجي كه براي انجام مطالعات وارد مي شوند

-         آزمايش هاي سلامت بذر براي تعيين عوامل بيماريزاي داخلي(جهت صدور گواهي بهداشت) و خارجي

-         قرنطينه نمودن اندام ها و بذور گياهي وارداتي براي مشخص نمودن عوامل بيماريزاي مخفي احتمالي

-         آموزش قرنطينه، بهداشت گياهي و آزمايش هاي سلامت بذر به كارشناسان

قرنطينه انساني

به علت افزايش مبادلات تجاري توسط کشتي ها و نيز بروز اپيدمي هاي بيماري هاي مهمي مانند طاعون و وبا، مسئله قرنطينه مورد توجّه تمامي کشور هاي درگير تجارت دريائي بين المللي بود و به همين دليل يکي از وظايف اصلي مجلس حفظ الصحه برقراري سرويس هاي قرنطينه بود. به دنبال شيوع طاعون در سال 1255 شمسي فکر ايجاد مراکز قرنطينه از طرف کشور هاي اروپائي مطرح گرديد ولي دنبال نشد تا اينکه در مرداد 1278 شمسي اپيدمي بسيار شديد طاعون در منطقه خليج فارس حادث شد و به دنبال آن مقامات دولت انگلستان پيشنهاد تاسيس مراکز قرنطينه و اجراي مقررات آنرا نمودند و اقدامات خود را در بوشهر آغاز کردند. اين امر با مخالفت مردم و روحانيون محلّي مواجه و عملا منجر به بلوائي شد ولي با پشتيباني مجلس حفظ الصحه و توضيحاتي که داده شد انگليسي ها به کار خود ادامه دادند.

در سال 1283 شمسي در پاريس کنفرانسي در مورد قرنطينه برگزار شد و به علت اپيدمي هاي طاعون و وبا در منطقه خليج فارس و عدم توانائي دولت ايران در کنترل آن ها قرار شد کليه پزشکان هيئت هاي نمايندگي سياسي خارجي در ايران نيز عضو مجلس حفظ الصحه باشند و قرار شد دولت ايران پست قرنطينه در جزيره هنگام، تاسيس کند ولي بعدا طبق توافقي که بين دولت هاي اروپائي و اختصاصا دولت انگليس و دولت ايران به عمل آمد قرار شد در بنادر جنوب ايران (بندرعباس، بوشهر، بندرلنگه، آبادان و بندر جاسک) مراکز قرنطينه ايجاد گردد.

 مجهزترين اين مراکز در بوشهر بود که در آن زمان مهمترين بندر تجاري ايران بود و اين مرکز مستقيما و تماما توسط هيات پزشکي انگلستان اداره مي شد ولي حقوق و دستمزد کارکنان عادي را دولت ايران مي پرداخت در سال 1285 شمسي يعني سال صدور فرمان مشروطيت، دکتر نليگان انگليسي به عنوان کفيل رياست مجلس حفظ الصحه تعيين شد  و فعاليت هاي واکسيناسيون عمومي زير نظر او يکبار ديگر آغاز شد.

            در سال 1300 شمسي پس از کودتاي 1299 وزارت امور خارجه ايران از دولت انگليس در خواست کرد گزارشي در باره مراکز قرنطينه بنادر خليج فارس در اختيار دولت ايران بگذارد چون در دوران جنگ جهاني اول دستگاههاکار آن ها عملا همه خراب شده و از کار افتاده بود و همان طور که قبلا نيز ذکر شد در پست هاي قرنطينه بنادر بوشهر، آبادان، بندر عباس و جاسک، کليه امور بوسيله کارکنان انگليسي سرپرستي مي شد ولي به جز پزشک کنسولگري انگليس در بوشهر و دستيارانش دستمزد تمامي کارکنان از محل درآمد گمرکات ايران پرداخت مي شد.

            در همان سال 1300 نام مجلس حفظ الصحه به شوراي عالي صحيه تبديل شد و بعدا اداره صحيه عمومي در وزارت فوائد عامه تاسيس شد و شوراي عالي صحيه عملا تعطيل گرديد.

            به دنبال مذاکرات طولاني با مقامات انگليسي بالاخره در تير ماه 1307 شمسي پزشکان ايراني پست هاي قرنطينه بنادر را تحويل گرفته وکليد اداره مرکزي نيز به نماينده ايران واگذار شد و از همان سال کلّيه امور قرنطينه مستقيما زير نظر اداره صحيّه عمومي دولت ايران قرار گرفت.

قرنطينه دامي

سازمان دامپزشكي كشور بر اساس رسالت خود در حفظ و ارتقاء  سلامت جامعه با هدف جلوگيري از انتقال و سرايت بيماريها  بخصوص بيماريهاي واگير و مسري مشترك بين انسان و دام ، اقدام به ايجاد قرنطينه دامپزشكي در تمامي ابعاد  متناسب و همسو با مقررات و قوانين  مدون و مصوب بين المللي نموده و بدين منظور بر كليه امور مربوط به جابجائي و حمل و نقل دام و فراورده هاي خام دامي  در تمامي مبادي ورودي و خروجي كشور ، استانها ، شهرستانها و حتي روستاها  نظارت كاملي به شكل محسوس و غير محسوس دارد .

 تعاريف:

دام : به حيوانا ت اهلي،طيور،ماهي،زنبور عسل،كرم ابريشم، حيوانات آزمايشگاهي وپوستي و حيوانات باغ وحش اطلاق مي شود .

فراورده هاي خام دامي :

 فراورده هاي خام دامي به كليه موادي كه در زمان حيات دام (نظير پشم ، كرك، مو، شير، تخم مرغ،تخم مرغ نطفه دار،اسپرم،تخم ماهي، نوغان و غيره) و يا بعد از كشتار آن (مانند گوشت و آلايش و خون) استحصال مي گردد گفته مي شود.

·                      بعضي از  قوانين و مقررات  قرنطينه اي  مربوط به تردد و حمل و نقل  دام زنده و فراورده هاي خام دامي :

ماده 4   - عبور و مرور ،نقل و انتقال دام زنده،فراورده هاي خام دامي  بدون كسب  مجوز  قبلي از دامپزشكي  ممنوع مي باشد .

ماده 5  - دامهائي كه براي فروش يا كشتار در شهرها عرضه مي شوند بايد در ميادين فروش دام نگهداري شوند .

ماده 7-   صاحبان دام و وسائط نقليه حامل دام و فراورده هاي خام دامي موظفند ضمن توجه به اخطار و علائم توقف مربوطه ، گواهي و مجوز عبور .و انتقال  دام و فراورده هاي خام دامي همراه خودروها را به مامورين مستقر در پست كنترل تردد دام ( پست قرنطينه دامپزشكي )   ارائه نمايند .

 بيماري شناسي

بمنظور آشنائي بيشتر با قرنطينه و دلائل  بوجود آمدن قرنطينه و همچنين شناخت بهتر قرنطينه ابتدا با واژه هاي مهم بيماري و بيمار شناسي آشنا مي شويم و سپس مطالب مهم قرنطينه را دنبال ميكنيم

تعريف سلامت :

سلامت عبارت است از حالت كامل رفاه جسمي ، روحي واجتماعي ونه فقط عدم بيماري وناتواني . (بر گرفته از اساسنامه سازمان بهداشت جهاني(World Health Organization )سال1948

تعريف بيماري :

            بيماري دلالت بر شرايطي دارد كه سبب بيماري جسم يا روح شده وعملكرد طبيعي بدن را به هم بزند.

انواع بيماري ها :

            بيماريها از جنبه هاي مختلف طبقه بندي مي گردند :

v                  بر اساس عامل بيماري

v                  بر اساس واگيري

v                  بر اساس شدت بيماري و .....

انواع بيماريها بر اساس عامل بيماري :

            بيماري ها بر اساس عامل بيماري به دو دسته كلي تقسيم ميشوند:

v                  بيماري هاي عفوني

v                  بيماري هاي غير عفوني .

بيماري هاي عفوني :

بيماري هاي عفوني كه در نتيجه عوامل بيماري زاي ويروسي،  ميكربي، قارچي وتك ياخته اي وانگلي ايجاد مي شود به دودسته واگير وغير واگير تقسيم مي شوند.

بيماري هاي واگير دار

بيماري هاي واگير بيماريهائي هستند كه از دام بيمار به دام يا انسان سالم به روشهاي مختلف انتقال مي يابد وسبب ايجاد بيماري در دام هاي سالم شده وبدين وسيله بر اساس نوع انتقال وسرعت واگيري ممكن است ناحيه اي از شهر يا استان وحتي كشور را درگير بيماري نمايد.

انواع بيمار ها براساس ميزان واگيري وسرعت انتشار :

            بيماري هاي واگيردار برحسب سرعت انتشار به گروه هاي زير تقسيم مي شوند :

1-انفرادي يا تك گير(sporadic) : بيماريهائي را شامل مي شود که به طور معمول در جمعيت وجود ندارد اما مي تواند در آن جمعيت به ندرت و بدون نظم قابل پيش بيني اتفاق افتد .

2-بومي يا اندميك (endemic): شامل بيماري  هايي است که با نظمي قابل پيش بيني و با حداقل انحراف از فراواني مورد انتظار ، وقوع مي يابد . در بيماري آندمي ، بيماري در مکان تجمع مي يابد نه در زمان

3-همه گيري يا اپيدمي (epidemic): همه گيري به بيماري هائي اطلاق مي شود که در جمعيت ، بيش از فراواني مورد انتظار وقوع مي يابد . در يک بيماري اپيدمي ، تجمع بيماري در زمان و مکان است .

4-جهانگير يا پاندمي (pandemic) : بيماري هايي است که چندين کشور و يا يک يا چند قاره را در بر مي گيرد .

در اينجا به تعريف سه واژه: آندمي ، اپيدمي و پاندمي مي پردازيم

آندمي مطابق تعريف عبارت است از وجود هميشگي يک بيماري در يک منطقه جغرافيايي ، اين واژه به بروز معمولي يک بيماري در چنين ناحيه اي نيز اتلاق مي شود .

اپيدمي به صورت بروز يک بيماري در تعدادي بيش از اندازه انتظار در يک جامعه تعريف مي شود و معمولا از يک منبع مولد بيماري سرچشمه مي گيرد .

 پاندمي بصورت " اپيدمي جهاني " تعريف مي شود

مراحل بيماري

بيماري باليني :  که با علائم و نشانه هاي بيماري مشخص مي شود .

بيماري غير باليني ( نا واضح ):  که ممکن است شامل موارد زير باشد .

بيماري پيش باليني :  بيماريي است که هنوز از نظر باليني واضح و آشکار نيست اما در نتيجه پيشرفت منجر به ظهور علائم باليني خواهد شد( دوره كمون بيماريهاي ويروسي)

بيماري تحت باليني :   بيماريي است که از نظر باليني آشکار نيست و منجر به علائم باليني هم نخواهد شد. اين نوع بيماري اغلب با آزمونهاي  سرولوژيک ( پاد تن ) و يا کشت ارگانيسم شناسايي مي گردند . ( تب مالت  در برخي موارد )

بيماري پايدار ( مزمن ) :  شخص در خلاص شدن از عفونت شکست مي خورد و بيماري تا سالها در بدن فرد باقي مي ماند. در سالهاي اخير پديده جالبي مورد توجه قرار گرفته که در حقيقت تظاهر علائمي است که سالها بعد از عفونتي که تصور مي شد از بين رفته است مي باشد . ( سل)

برخي افراد که در دوران کودکي از فلج اطفال بهبودي يافته اند ، اکنون دچار ضعف و خستگي مفرط هستند. اين پديده سندرم بعد از فلج اطفال در دوران بزرگسالي ناميده مي شود ( post - polio syndrome) ، بنابراين اينها مواردي از بيماري  باليني بوده اند هر چند که ماهيت آنها کمي با بيماري اوليه متفاوت بوده است .

بيماري پنهان : عفونتي است که در آن تکثير فعال عامل بيماريزا نظير هنگاميکه اسيد نوکلئيک ويروس با هسته سلولها بعنوان  Provirus  منظم مي شود بچشم نمي خورد .

در مقابل عفونت پايدار فقط يک پيام ژنتيکي در ميزبان وجود دارند.

زمانيكه يك بيماري در يك نقطه ويا در  يك منطقه  براي اولين بار بروز  مينمايد تعداد ي از افراد جمعيت موجود در آن نقطه به يك بيماري مشخص مبتلا ميشوند گفته ميشود دراين واحد اپيدميولوژيك بيماري بروز كرده است.

شاخصهاي همه گيري بيماري

ميزان بيماري در يک جمعيت به تعادل بين تعداد افراد مستعد به آن بيماري ( که در معرض خطر هستند) و تعداد افراد غير مستعد به آن بيماري ( ايمن ، که در معرض خطر نيستند ) بستگي دارد . علت ايمن بودن افراد ممکن است ابتلاء قبلي آنها به آن بيماري و يا واکسيناسيون آنها باشد . همچنين ممکن است اين افراد ذاتا از نظر ژنتيکي نسبت به آن بيماري مقاوم باشند .

واضح است که اگر تمام جمعيت ايمن باشند هيچگاه اپيدمي بوقوع نخواهد پيوست . اما معمولا تعادل بين ايمن بودن و مستعد بودن در يک نقطه شکسته خواهد شد و هنگاميکه کفه ترازو به نفع مستعد بودن باشد احتمال همه گيري افزايش خواهد يافت . اين مسئله در جمعيتهاي ايزوله اي که در معرض بيماري بوده اند ، مشاهده شده است. بعنوان مثال در قرن ١٩ ، پانوم ( Panum) شاهد اپيدمي سرخک در جزاير خارو بود که متعاقب ورود افراد آلوده به عفونت به جمعيتهاي مستعد و ايزوله بوقوع پيوست . بعنوان مثالي ديگري مي توان از همه گيري گلو درد چرکي استرپتوکوکي نام ببريم که متعاقب ورود افراد مستعد به درياچه هاي بزرگ Naral station رخ داد .

ميزان حمله ( Attack rate)

ميزان حمله بصورت زير تعريف مي شود :

تعداد افراد در معرض خطر که دچار يک بيماري خاص شده اند يا تعداد کل افراد در معرض خطر

ميزان حمله مشابه ميزان بروز ( Incidence rate) مي باشد که براي بيماريهاي با حدت کمتر هم مورد استفاده قرار مي گيرد. ميزان حمله ( يا ميزان بروز ) براي مقايسه خطر بيماري در گروههايي که ميزان مواجهه در انها متفاوت است سودمند مي باشد . ميزان حمله ممکن است مختص به يک مواجهه باشد .

دوره  کمون يا نهفتگي ( Incubation period)

دوره نهفتگي حد فاصل زماني بين ورود عامل عفونت زا و ظهور علائم باليني است. اگر شما امروز دچار عفونت شويد ، علائم بيماري مربوطه ممکن است بعد از روزها يا هفته ها آشکار شود . در طي اين مدت که دوره کمون ناميده ميشود شما کاملا خوب هستيد وعلائم و نشانه اي از بيماري نداريد .

چرا بيماري بلا فاصله در زمان ورود عامل عفوني بوجود نمي آيد ؟ چه چيزي توجيه کننده دوره نهفتگي است  ممکن است دوره کمون بازتاب زماني باشد که ارگانيسم براي تکثير بميزان کافي و رسيدن باندازه اي که لازمه ظهور علائم باليني است  نياز دارد . همچنين اين زمان به محلي از بدن که ارگانيسم در آن رشد مي کند - خواه سطحي باشد مثل نزديک پوست يا در نواحي عميق تر بدن ) - بستگي دارد . علاوه بر اين مقدار عامل عفونت زا در زمان ورود به بدن مي تواند طول مدت دوره کمون را تحت تاثير قرار دهد . هر چه ميزان عامل عفوني بيشتر باشد ممکن است دوره نهفتگي کوتاه تر شود . دوره کمون از نظر تاريخي نيز جالب توجه است، زيرا ممکن است تنها پيشرفت دانش پزشکي در واقعه مرگ سياه ( black death) در اروپا بوده باشد . در سال ١٣٧٤ هنگاميکه مردم بشدت از مرگ سياه به وحشت افتاده بودند . جمهوري  ونيز سه افسر عالي رتبه را مامور بازرسي کشتي هايي کرد که وارد بندر مي شوند. آنها وظيفه داشتند مانع از پهلو گرفتن کشتي هايي شوند که افراد بيمار در آنها وجود داشتند. با چنين اقدامي ، اين اميدواري بوجود آمد که جامعه از بيماري مصون خواهد ماند . در سال ١٣٧٧ ميلادي را گوزا ( Ragusa) مسافران را براي مدت  ٣٠ روز ايزوله نگه داشت ( trentini giorini) تا ببيند آيا عفونت در آنها ظاهر خواهد شد ؟ اين زمان بنظر ناکافي مي آمد ، لذا طول مدت ايزولاسيون( quarantine ) به ٤٠ روز افزايش يافت .

ريشه لغتي  قرنطينه (quarantine ) نيز از همين جا گرفته شده است چه مدت مي خواهيم فردي را ايزوله نگه داريم ؟ ما مي خواهيم تا زماني فردي را در قرنطينه نگه داريم که براي ديگران عفوني نباشد . هنگاميکه فردي از نظر باليني ، بيمار است علائم نشانه هاي واضحي از يک عفونت بالقوه داريم . مشکل عمده هنگامي است که هنوز فرد از نظر باليني بيمار نشده است. بعبارت ديگر در دوره کمون بسر مي برد . اگر مي دانستيم که چه هنگام فرد دچار عفونت مي شود و طول دوره کمون بيماري چقدر است مي توانستيم براي جلوگيري از انتشار بيماري به ديگران ، وي را در طي اين مدت زمان ايزوله نماييم . در اکثر موارد نمي توانيم بفهميم چه زماني دچار عفونت شده است و ممکن است تا زمانيکه علائم بيماري ظاهر نشده اند نتوانيم بيماري را تشخيص دهيم .

از آنچه گفته شد به يک پرسش مهم مي رسيم : آيا قرنطينه کردن يک بيمار نظير کودک مبتلا به آبله مرغان ارزشمند است ؟ مشکل اينجاست که حداقل در طول دوره نهفتگي يعني هنگاميکه فرد عاري از علائم باليني است معمولا قادر به انتقال بيماري به ديگران مي باشد. بنابراين ما با گروهي از مردم روبرو هستيم که هنوز از نظر باليني بيمار نيستند اما قادر به انتقال بيماري مي باشند .

در خيلي از بيماريهاي دوران کودکي تا زمانيکه بيماري از نظر باليني آشکار شود کودک بيمار ، بيماري را به ديگران انتقال داده است . بنابراين جدا سازي  شخصي که از نظر باليني  بيمار است موثر نخواهد بود .

بيماريهاي مختلف داراي دوره کمون متفاوت هستند. براي هيچ بيماريي ، دوره نهفتگي دقيقي وجود ندارد اما محدوده اي از زمان بعنوان دوره کمون ، يکي از شاخصهاي بيماري بشمار مي رود . براي بيماريهاي غير عفوني هم درست مانند بيماريهاي عفوني ، دوره نهفتگي وجود دارد. بنابراين هنگاميکه فردي  در معرض يک ماده سرطاني يا ساير سموم قرار مي گيرد ، اغلب بيماري باليني بعد از ماهها يا سالها تظاهر مي کند ، بعنوان مثال مزوتليوما که ناشي از قرار گرفتن در معرض آزبست ( پنبه نسوز) مي باشد ممکن است ٢٠ تا ٣٠ سال بعد  از مواجهه با ماده سرطانزا تظاهر کند .

مراحل  مقابله با بيماري

 براي مقابله  با بيماريها و نحوه برخورد با آنها روشهاي زير اعمال ميشود:

 الف : بررسي

 ابتدا درمحل شيوع يا بروز بيماري بررسي ومطا لعه علل وتاريخچه وقوع بيماري كسب ميشود

ب : مبارزه

دراين مرحله بايستي برنامه ريزي  شود كه آيا موارد آلوده درمان شود يا معدوم وسپس بررسي شود  تا با ساير دامهاي موجود  ( حساس ) چگونه عمل شود آيا واكسيناسيون ( مبارزه ) بابيماري انجام شود  يا خير-

 درمان (Treatment) در درمان صحبت از بيمار يا بيماران و وضعيت فعلي آنها به منظور برنامه ريزي براي بهبودي است. درمان با استفاده از شيميوتراپي، فيزيوتراپي و … امكان پذير است.
محدويت هاي درمان:
1- براي اتخاذ شيوه درست درمان نياز به فرصت است.
2- براي اتخاذ شيوه درست درمان نياز به تجهيزات پيشرفته آزمايشگاهي است.
استفاده از تجهيزات پيشرفته آزمايشگاهي هزينه بر و نياز به مهارت دارد. فرد ماهر ممكن است كم پيدا و در برخي موارد گرفتار مسائل شخصي باشد.
3- تجويز دارو باقيمانده هاي داروئي در گوشت، شير، تخم مرغ به بار ميآورد.
4- تجويز دارو با محدويت هائي چون آبستني و تخمگذاري روبرو است.

ب : كنترل (Control ):
واژه كنترل زماني اطلاق ميگردد كه تلاشها و اقدامات انجام شده در جهت محدود ساختن پيشرفت جغرافيايي بيماري و يا به حداقل رسانيدن فراواني بيماري باشد.
محدويت هاي كنترل:
1- براي كنترل بيماريها هزينه گزافي مي بايد انجام شود.
2- اتخاذ شيوه اي درست و عملي براي كنترل نياز به فرصت است.
3- اجراي برنامه هاي كنترلي زمان بر و دستخوش سياست هاي آتي و نامعلوم است.
برنامه هاي كنترلي دستخوش عواطف و مسائل انساني قرار ميگيرد. با ترحم به دامدار در نتيجه التماس يا … با اخذ حق القدم مشاهده و …

ج : ريشه كني(Eradication ):
ريشه كني زماني است كه تمامي عوامل و شرايط حفاظت از جرم و بيماري محو يا خاموش گردند.

محدويت هاي ريشه كني:
1- براي ريشه كني بيماريها هزينه گزافي مي بايد انجام شود.
2- اتخاذ شيوه اي درست و عملي براي ريشه كني نياز به فرصت است.
3- اجراي برنامه هاي ريشه كني زمان بر و زمان دستخوش سياست هاي آتي و نامعلوم است معمولا برنامه هاي ريشه كني هميشه دستخوش عواطف و مسائل انساني قرار ميگيرد.
د : مراقبت درمرحله نهائي پس از اقدامات فوق بايستي مراقبت از كانون آلوده بعهده گرفته شود تا از نحوه گردش ويروس  ياعامل بيماري مطلع باشيم همچنين سطح ايمني  ويا وضعيت آلودگي را بررسي نمايند  دراين مرحله قرنطينه معني دار ميشودكه بايستي كليه اقدامات قرنطينه اي بكارگرفته شود

در مباحث كنترل، پيشگيري و ريشه كني صحبت از بيماري و آينده آن است و اين امر با اجراي اعمال و روشهاي زير امكان پذير است:
پيشگيري (prevention ):
پيشگيري به مفهوم بكار گرفتن كليه اقدامات ممكن براي جلوگيري از مبتلا شدن جمعيت سالم به بيماري عفوني است. استفاده از روشهاي مختلف پيشگيري نزديكترين، باصرفه ترين و علمي ترين راه مبارزه با بيماريهاي دامي است كه امروزه با توجه به نياز به توسعه تجارت بين المللي و اهميت رعايت استانداردهاي جهاني و نه تنها جهت كسب ميزاني مناسب از بازارهاي آن بلكه براي نگهداري قدرت توليد حتي در سطح ملي نيز ناچار از اقدامات پيشگيرانه هستيم.
البته در مقايسه با ديگر راههاي مبارزه با بيماريها، مزاياي پيشگيري به شرح ذيل است.
اهداف پيشگيري:
امروزه با توجه به نياز به توسعه تجارت بين المللي و اهميت رعايت استانداردهاي جهاني و نه تنها جهت كسب ميزاني مناسب از بازارهاي آن بلكه براي نگهداري قدرت توليد حتي در سطح ملي نيز ناچار از اقدامات پيشگيرانه هستيم.
براي ورود به بازارهاي جهاني، كشورهاي ديگر بايد از عدم رخنه بيماري توسط محصول خريداري شده اطمينان داشته و از سلامت آن آگاه باشند، بنابراين بايد به نبود بيماري در كشور اطمينان داشته باشند و اين امر تنها با اقدامات پيشگيري مقدور است.
قيمت و كيفيت عوامل اصلي در تعيين سهم بازار هستند. از آنجا كه هزينه هاي پيشگيري كمتر از درمان يا ديگر راههاي مبارزه با بيماري است بديهي است كه قيمت محصول تمام شده نيز براي رقابت در بازار كمتر خواهد بود. از طرف ديگر به علت عدم ابتلا حيوان به بيماري و فقدان داروهاي باقيمانده در محصول، كيفيت آن نيز بالا خواهد بود.

روشهاي مختلف پيشگيري:
1- بهسازي
2- بهداشت
3- مديريت علمي و صحيح
4- واكسيناسيون
5- تغذيه و مسائل مربوط به آن
6- كنترل مدوام بيماريهاي متداول
7- قرنطينه
8- آموزش
مزاياي پيشگيري:
1- هزينه كمتر و صرفه اقتصادي فراواني دارد لذا قيمت تمام شده محصول نيز كمتر است.
2- مديريت آسان و از پيش تعيين شده اي را تضمين ميكند.
3- از خسارات مستقيم و خسارات غيرمستقيم بيماري جلوگيري ميكند. ديگر راههاي مبارزه با بيماري حتي خسارات وارده را نيز جبران نميكنند.
4- محدويت هاي درمان، كنترل و ريشه كني را ندارد.
5- حساسيت زمان در برخي از بيماريها راههاي مبارزه با آن را غير ممكن يا بي ثمر ميكند.
6- براي برخي از بيماريها درمان مؤثري وجود ندارد. مثل هاري و جنون گاوي
7- براي برخي از بيماريها درمان از نظر اقتصادي به صرفه نيست. مثل بروسلوز
8- درمان در مقايسه با پيشگيري كه جمعيت را پوشش ميدهد، فردي فكر كردن است.
9- بروز برخي از بيماريها، مانع از ايفاي نقش صحيح و علمي ارگانهاي مسئول ميشود.
10- پيشگيري برخلاف ديگر راهها، آسان بوده و به تجهيزات گزاف و پيشرفته نياز ندارد.

واكسيناسيون

 تعريف و اهميت واكسيناسيون

واكسيناسيون يا مايه كوبي عبارت از تلقيح ماده بيولوژيكي اختصاصي (آنتي ژن) به منظور ايجاد مقاومت يا مصونيت نسبت به بيماري مخصوص در يك حيوان حساس مي باشد. مايه كوبي بيمه ارزاني براي مقابله با زيانها و ضايعات سنگين ناشي از بيماري است و تمام مزاياي امر پيشگيري نسبت به درمان را حائز است. واكسيناسيون نه فقط يك فرد و اولاد او را، بلكه مهمتر و بطور غير مستقيم جامعه را واكسينه ميكند چرا كه تعداد ميزبانهاي حساس را در كل جمعيت كاهش داده و در عوض تعداد ميزبانهاي مقاوم را بيشتر مي كند بنابر اين در درون جمعيت احتمال وجود ميز بان براي حفظ عامل بيماريزا به حداقل مي رسد. و به همين سبب از آنجا كه كاهش ايمني در جامعه ممكن است باعث بروز بيماري گردد بايد واكسيناسيون را تا پوشش كامل جمعيت گسترده كرد و تا ريشه كني كامل بيماري ادامه داد.

ساختمان قرنطينه

    محل قرنطينه دامى يا همان ايستگاه دام، بايد گنجايش تعداد دام خريدارى‏شده در هر نوبت را داشته باشد. همچنين قرنطينه بايد در محلي كه رفت و آمد بسيار كم است، ساخته شود. محل قرنطينه دام، ويژگى‏هايى دارد كه هنگام ساختن آن بايد دقت شود:

 1- ساختمان قرنطينه بايد گنجايش تعداد دام خريدارى شده در هر نوبت را داشته باشد.

 2- در محلي كه رفت و آمد بسيار كم است، ساخته شود.

 3- هواكش داشته باشد و نور به اندازه كافى وارد آنجا بشود. به علاوه بايد از ورود جوندگان به داخل قرنطينه جلوگيرى كرد.

 4- بهتر است ديوارها كاشى شده و كف آن بتونى باشد تا بتوان به راحتى آنجا را ضدعفونى كرد.

 5- پنجره‏ها بايد تورى ريز داشته باشند تا حشره‏ها وارد محل قرنطينه نشوند.

 6- كف محل قرنطينه شيب مناسبى داشته باشد و به فاضلاب مناسبى هم برسد.

 7- در داخل قرنطينه بايد محلى در نظر گرفته شود تا دام را براى انجام كارهايى مثل تزريق واكسن و يا كارهاى درمانى به راحتى در آنجا نگه‏داشت.

 كارهاى لازم به هنگام ورود دام به محل قرنطينه:

 1- بايد همه دام‏ها هنگام ورود به قرنطينه از نظر سالم ‏بودن كنترل شوند.

 2 بهتر است دام‏هاى خريدارى شده در يك زمان همه با هم وارد و در يك زمان همه با هم خارج شوند.

 3- تنها دام‏هايى را بايد خريدارى كرد كه شناسنامه و كارت تزريق واكسن داشته باشند.

 4- براى مبارزه با انگل‏هاى خارجى مثل كنه، جرب و غيره، قبل از ورود دام‏ها به قرنطينه، زير نظر دامپزشك يا كارشناس دامپرورى بايد بدن دام‏ها سمپاشى شود. براى اين كار مى‏توان از حمام ضدكنه هم استفاده كرد.

 5- مدت زمان نگهدارى دام‏ها در قرنطينه براى دام‏هاى غيربومى چهل و پنج روز و براى دام‏ها بومى بيست و يك روز است.

 6- واكسن‏هاى لازم به هنگام ورود به قرنطينه بايد به دام‏ها تزريق شوند:

    × تزريق واكسن طاعون گاوى (درحال حاضر بدليل برنامه ريشه كني بيماري درايران واكسيناسيون انجام نميگيرد )

    × تزريق واكسن تب برفكى

    × تزريق واكسن سياه زخم

    × تزريق واكسن تب برفكى نوبت دوم

    * تزريق واكسن آبله

* تريق واكسن بروسلوز ( rb51در گاووگوساله و rev1 در گوسفند وبز وبره وبزغاله )

 7- بعد از خارج شدن دام‏ها از قرنطينه بايد محل نگهدارى دام‏ها را سمپاشى و ضدعفونى كرد.

 8- وقتى بيمارى‏هاى واگير در ميان دام‏هاى قرنطينه شايع شود، بايد جداسازى دام‏هاى بيمار از دام‏هاى سالم به طور جدى انجام بشود. زمانى كه خطر اقتصادى بيمارى براى منطقه خيلى زياد باشد، با نظر دامپزشك منطقه، بهتر است كه كل گله را از بين برد و يا به كشتارگاه فرستاد. اين كار در از بين بردن و يا جلوگيرى از پخش شدن بيمارى، اثر زيادى دارد.

قانون‏هاى اجرايى براى جابه‏جايى دام زنده و فرآورده‏هاى دامى

    قانون‏هاى اجرايى براى حمل و نقل دام‏هاى زنده و فرآورده‏هاى دامى، به وسيله اداره‏هاى مختلفى به اجرا درمى‏آيند. شبكه هاي دامپزشكى با همكارى نيروهاى انتظامى و كاركنان اداره گمرك در مرزها براى ورود و خروج زمينى، هوايى و يا دريايى دام از كشور و از استانى به استان ديگر به طور كامل اين قانون‏ها را اجرا مى‏كنند. همه  واردكنندگان دام زنده و يا فرآورده‏هاى آن، بايد گواهينامه بهداشتى و كنترل كامل سلامت دام را از كشورهاى خارجى داشته باشند. علاوه بر اين، واردكنندگان ماده‏هاى خام غيرخوراكى دامى نيز بايد گواهينامه ضدعفونى رسمى را از كشورهاى خارجى داشته باشند.

قانون‏هاى بهداشتى براى صادرات و فرآوردهاى آن

    دام و طيور صادارتى در مسير حمل و نقل تا رسيدن به مقصد، ممكن است دچار بيمارى‏هاى مختلف واگير بشود. براى پيشگيرى از اين خطرها و جلوگيرى از انتقال بيمارى‏هاى واگير از يك منطقه به منطقه ديگر، انجام دستورهاى بهداشتى زير ضرورى است:

 1- تمام حيوانات زنده براى صادرات لازم است كه جواز حمل از مركزهاى رسمى كشور را داشته باشند. به علاوه داراى كارت مشخصات باشند.

 2- قبل از صادرات، دام‏ها بايد به وسيله دامپزشك معاينه شوند.

 3- همه ماشين‏هاى حمل و نقل، پيش از بارگيرى بايد ضدعفونى و پاكسازى بشوند. همچنين وسيله‏هاى ايمنى و جلوگيرى از ورود حشره‏هاى مختلف را داشته باشند.

 4- براى طول مدت سفر، بايد آب سالم و غذاى كافى براى دام‏ها به همراه داشت.

 5- در طول مسير از تماس افراد مختلف و يا ارتباط با حيوانات ديگر بايد جلوگيرى كرد.

 6- در ميان راه اگر دام‏ها دچار بيمارى واگير بشوند بايد تمام آنها را به محل اول خود برگردانند.

 7- در مورد طيور بايد همه جوجه‏هاى وارداتى و يا تخم‏مرغ‏هاى نطفه‏دار، گواهى سلامت و پاك بودن از بيمارى‏هاى واگير ارثى را داشته باشند.

 8- خارج شدن دام‏ها از قرنطينه، فقط با گواهى دامپزشك مربوط به اين كار، ممكن است.

 9- ماشين‏هاى حمل و نقل، پس از خالى‏كردن دام‏ها بايد به طور كامل تميز و ضدعفونى شوند تا براى حمل دام‏هاى بعدى آماده باشند.

 10- خريد كلى و گروهى دام بايد زير نظر كارشناس‏هاى علوم دامپزشكى و دامپرورى باشد. به اين ترتيب از خطر انتخاب نادرست و خريد دام‏هاى بيمار، جلوگيرى مى‏شود. اين كار، هم از نظر اقتصادى مهم است و هم براى حفظ بهداشت دام‏ها و طيور كشور، اهميت بسيار زيادى دارد.

اصول ارزيابي خطر HACCP

نياز مبرم صنعت کشور به استفاده از سيستمهای تضمين کيفيت و برخورداری از توليد مطلوب ، سبب شد تا سيستم   HACC    از سال 1377 به عنوان الگوی نوين در ايران تاييد و معرفی شود ،

 اهميت توليدات صنايع غذائی از قبيل لبنيات ، گوشت ، شيلات ، غلات ، مصرف مستمر اين محصولات و ارتباط آنها با سلامت مصرف کنندگان از يک طرف و رسيدن به حداقل ضوابط عضويت در سازمان تجارت جهانی WTO از سوی ديگر عاملی بود تا در اين مجال به بررسی اجمالی از اين سيستم بپردازيم .
HACCP    يا hazard analysis critical control point  به معنای تجزيه و تحليل خطر و کنترل نقاط بحرانی است و استاندارد سيستم مديريت کيفيت در صنايع غذائی محسوب می شود .      حسب يا HACCP را می توان يک سيستم کنترلی و يک راهکار علمی در پيشبرد اهداف بهداشت مواد غذائی دانست که در طول زنجيره تامين مواد غذائی ( از توليد کننده اوليه تا مصرف کننده نهائی ) دارای کاربرد بوده و با استفاده از آن نسبت به کيفيت مواد غذا ئی اطمینان حاصل می شود .
نحوه عملکرد سيستم HACCP :
کمیته اصلی راهنمای شاخصهای ميکروبيولوژيک مواد غذائی در ايالات متحده آمريکا ( NACMCF ) مبانی HACCP را بر پايه هفت اصل استوار گردانيده است . اين اصول که در سطح بين المللی پذيرفته شده اند جزئيات روند اجرائی HACCP را تشريح می نمایند . 

1- شناسائی و تجزيه و تحليل مخاطرات ( Hazard analysis )
اولین گام در تدوين فرايندهای توليد يک ماده غذائی ، شناسائی مخاطرات مربوطه می باشد که ممکن است فيزيکی ، شیمیا ئی و يا بيولوژيکی باشد . عوامل ديگری همچون اجزای ترکيبی غذا ، روش کار ، شیوه توزيع و نحوه استفاده از محصول نيز در تجزيه و تحليل مخاطرات موثرند .
 
2-تعيين نقاط کنترل بحرانی   ( Determination of critical control point )
نقطه کنترل بحرانی به مرحله یا قسمتی از فرآيند غذائی اطلاق می شود که اعمال روشهای کنترل در آن کاربرد دارد و به پيشگيری و حذف يا کاهش عامل تهديد کننده سلامت ماده غذائی منجر می شود .

3-تعيين حدود بحرانی :  ( Determination of critical linits )
حدود بحرانی ، معيارهايی هستند که تحقق و عدم انحراف از آنها در انجام اقدامات پيشگيرانه مربوط به هر نقطه کنترل بحرانی ضروری است ، به بیان ديگر ، حدود بحرانی را می توان مرز سلامتی ماده غذایی در نقاط کنترل بحرانی دانست که در تنظیم اقدامات پيشگيرانه به کار گرفته می شوند این حدود ممکن است با استفاده از استانداردهای رايج ، راهنماها ، منابع علمی يا مشورت با متخصصين تعيين شود

مهمترين عواملی که در تعيين حدود بحرانی به کار می روند عبارتند از

 1-زمان 2-درجه حرارت 3-4PH -اسيديته 5-ميزان رطوبت 6-غلظت نمک 7-سرعت تجزيه 8-چسبندگی 9-کلر باقيمانده 

4- پايش :
پايش مجموعه ای از مشاهدات يا اندازه گيريهای متوالی و برنامه ريزی شده است که به منظور ارزيابی و کنترل در نقاط کنترل بحرانی انجام می پذیرد .
اهداف پايش :
الف ) رديابی روشهای علمی سيستم و تعيين روشهای اصلاحی در جهت برگرداندن سیستم به سطح کنترل شده
ب ) زمانی را که نبود کنترل و انحراف از حدود بحرانی اتفاق افتاده ، مشخص و زمان انجام اقدامات اصلاحی ضروری را تعيين می نمايد .
ج ) مدارک مستند و ثبت شده مورد نياز در تاييد سيستم HACCP را فراهم می کند . 

5-اقدامات اصلاحی :
در مواردی که نتايج پايش ، نمايانگر انحراف از حدود بحرانی در يک نقطه کنترل بحرانی باشد اقدامات اصلاحی با هدف رفع عيب و کسب اطمينان از تحت کنترل قرارداشتن نقاط بحرانی انجام می شود . 

6-تاييد
برای اطمينان از عملکرد سيستم HACCP و کارآئی آن در حذف مخاطرات از فرآيند غذائی ، آزمونها و روشهایی در جهت مميزی سيستم انجام می شود .

7-مستند سازی :
مستند سازی انتقال مقاصد و ثبات و یکنواختی اقدامات را ميسر می سازد و استفاده از آن به مواردی چون فراهم آوردن آموزشهای مناسب ، تکرار پذيری و قابلیت رديابی ، فراهم آوردن شواهد عينی و غيره کمک می کند . تهيه مستندات نبايد به عنوان هدف تلقی شود بلکه می بايست وسيله ای باشد که باعث ايجاد ارزش افزوده می گردد .
مستندات مربوط به برنامه ها و گزارشهای ثبت شده است که می توانند جداگانه و يا به صورت مکمل با سيستم مديريت کيفيت جمع آوری شوند . مستندسازی اولين گام در بهبود است و در آخر اينکه در سيستم مديريت کيفيت ، بهبود مداوم ( چرخه PDCA – Plan . Do . Chek . Act ) بايد به صورت يک اصل زيربنائی تلقی شود .
نتيجه گيری :
HACCP به عنوان یک ابزار مديريتی مناسب برای کاهش مخاطرات سلامتی در غذا ، بر مبنای پيشگيری استوار است . پس از تعيين مکان هائی در فرآيند که ممکن است خطرات در آنها بروز نماید ، می توانیم روشهائی را اجرا کنيم تا از بروز اين خطرات جلوگیری شود به کارگیری این سیستم باید برای مصرف کننده ، توزيع کننده و فروشنده این اطمينان را ايجاد کند که ماده غذائی ايمن است .

شرح وظايف اداره قرنطينه دامپزشكي

1-   انجام كليه اقدامات لازم جهت پيش گيري از احتمال سرايت و نفوذ بيماريهاي واگير دامي و اگزوتيك به داخل كشور به منظور حفظ سرمايه هاي دامي و نهايتا حفظ بهداشت عمومي جامعه.

2-  بررسي نقاط مرزي كشور (زميني، دريائي و هوائي) راهها و معابر داخلي به منظور ايجاد و احداث پستهاي قرنطينه مرزي و داخلي جهت كنترل بهداشتي نقل و انتقال دام زنده و فرآورده هاي خام دامي.

3-     استفاده از  دستورالعملها و ضوابط بهداشتي جهت صادرات و واردات دام زنده و فرآورده هاي خام دامي.

4  - كسب آخرين اطلاعات علمي از مراكز و مجامع بين المللي و بكارگيري آنها در جهت واردات دام زنده و فرآورده هاي خام دامي.

5-   صدور گواهي نامه ها و مجوزهاي بهداشتي صادرات و واردات و ترانزيت دام زنده و فرآورده هاي خام دامي پس از اقدامات قرنطينه اي و كنترل هاي بهداشتي براساس مقررات مربوط.

6-  تجهيز و تكميل پستهاي قرنطينه و پيگيريهاي لازم در ارتباط با اجراي مقررات و دستورالعملهاي بهداشتي و قرنطينه اي در سطح كشور.

7-   مراقبت در اجراي برنامه هاي كنترل بهداشتي، نقل و انتقال دام و فرآورده هاي دامي در داخل كشور از طريق ايجاد پستهاي قرنطينه ثابت و موقت، طبق برنامه هاي مصوب سازمان.

8-      همكاري با سازمانهايي كه در امر ترخيص دام و فرآورده هاي دامي مشاركت دارند.

9-  شركت در جلسات و سمينارهاي داخلي و بين المللي در زمينه بيماريهاي مختلف و نحوه كنترل و پيشگيري از آنها در سطح كشور و بين الملل و اتخاذ تصميمات لازم.

10-   تهيه، تنظيم، تدوين، و تجديد قراردادها، تفاهم نامه ها و پروتكلهاي بهداشتي بين كشور هاي همسايه و طرف قرارداد و نظارت بر اجراي دقيق مفاد پروتكل ها با هماهنگي وزارت جهاد سازندگي و وزارت امور خارجه و با رعايت مقررات مربوط.

11-     تبادل اطلاعات علمي و فني با كشور هاي خارجي و تماس مستمر با سازمانهاي تخصصي و تحقيقاتي.

12-   اقدامات لازم جهت جمع آوري و نگهداري و ضبط آمار و اطلاعات فني و بهداشتي و قرنطينه اي از داخل كشور  و كشور هاي خارجي و مجامع بين المللي و تشكيل بانك اطلاعاتي با همكاري واحدهاي مربوطه و استفاده بهينه از اطلاعات موجود.

13- برنامه ريزي و تنظيم روابط منطقه اي و بين المللي سازمان دامپزشكي با سازمانها و موسسات فني  تخصصي خارجي و اجراي پروژه هاي مشترك قبل از هماهنگي مراجع ذيصلاح.

14-  همكاري، تهيه و تدوين و تنظيم و پي گيري پروتكل بهداشتي و فني  تخصصي با كشور هاي خارجي با هماهنگي واحدهاي فني ذيربط.

15-      برگزاري اجلاسها و سمينارهاي بين المللي با هماهنگي واحدهاي ذيربط.

16-    اجراي تشريفات مربوط به ورود ميهمانان خارجي سازمان نظير اخذ ويزا، مصوبه و ...

17-   برنامه ريزي و انجام اقدامات و تسهيلات لازم به منظور انجام ديدارهاي رسمي مسئولين سازمان از كشورهاي خارجي و بالعكس از طريق امور بين الملل وزارت جهاد سازندگي.

18-   انجام اقدامات لازم در جهت شركت مقامات و نمايندگان سازمان در مجامع بين المللي و كميسيونها و نمايشگاههاي خارجي، از طريق امور بين الملل وزارت جهاد سازندگي.

19-   انجام پيگيري امور كنسولي و پيش بيني تسهيلات و انجام اقدامات لازم به منظور عزيمت مامورين اعزامي سازمان به خارج از كشور شامل اخذ گذرنامه، اخذ ويزا، تهيه بليط، تهيه ارز و غيره از طريق امور بين الملل وزارت.

شرايط صادرات دام زنده

- درخواست كتبي متقاضي
- ارائه شرايط واردات از سوي كشور مقصد
- بازديد باليني دامها ي صادراتي به توسط دكتر دامپزشكي دولتي منطقه و عاري بوده از بيماريهاي قرنطينه اي مربوط
- ارائه تاييد مبني بر واكسيناسيون واكسنهاي مربوطه به انگلهاي داخلي و خارجي لازمه از سوي دامپزشكي دولتي منطقه
_ صدور مجوز بهداشتي صادرات توسط اداره قرنطينه اداره كل


شرايط نقل و انتقال گاو و گوساله :

1) نقل و انتقال گاو وگوساله و گاوميش به منظور نگهداري و پرورش بخصوص گاوهاي اصيل شيري و دورنگ مستلزم داشتن شرايط زير مي باشد :
- سلامتي دامها در زمان حمل بايستي توسط دكتر دامپزشك دولتي مورد تاييد قرار گرفته و فاقد هر گونه علائمي از بيماريهاي واگير باشد
- از نظر بيماري سل و بروسلوز در دوتست متوالي براساس ضوابط و آخرين دستورالعمل ابلاغي پاك باشند .
- بر عليه بيماريهاي شاربن ، تب برفكي برابر دستور العمل هاي صادر ه واكسيناسيون شده و داراي تيتر ايمني لازم باشد ( منظور رعايت حداقل و حداكثر زمان واكسيناسيون )
- در رابطه با ساير امراض واگيردار با در نظر گرفتن وضعيت آلودگيهاي منطقه اي برابر دستور العمل صادره واكسيناسيون شده باشد .
- شماره و ساير مشخصات گاوها بر اساس شناسنامه بهداشتي ( كارت انفرادي ) در مجوز مربوطه و شناسنامه درج گردد .
- واحد دامداري مقصد قبلا از نظر بهداشتي به تاييد شبكه دامپزشكي محل رسيده باشد
2) نقل و انتقال گاو و گوساله و گاو ميش به منظور پروانه بندي مستلزم داشتن شرايط زير مي باشد :
- محل واحد پروانه بندي قبلا از نظر بهداشتي به تاييد شبكه دامپزشكي مقصد رسيده باشد .
- سلامتي دامها در زمان حمل بايستي توسط دكتر دامپزشك دولتي مورد تاييد قرار گرفته و فاقد هر گونه علائمي از بيماريهاي واگير دارباشد
- واكسيناسيون بر عليه بيماريهاي شاربن تب برفكي برابر با دستور العمل هاي صادر از طرف سازمان دامپزشكي صورت گرفته و حداقل و حداكثر زمان واكسيناسيون رعايت شده باشند :
3) گاوهاي اعزامي به كشتارگاه از هر نوع و نژاد ضروريست داراي شرايط زير باشند .
- هيچگونه علائمي از بيماريهاي واگيردار در آنها مشاهده نگرديده و اطمينان لازم از نظر ايمني مناسب در مقابل بيماريهاي واگيردار ( تب برفكي ، طاعون گاوي ) را داشته و به تاييد ئامپزشك دولتي برسد .

شرايط نقل وانتقال گوسفند و بز :

1) نقل وانتقال گوسفند و بز جهت پرواربندي و داشتي مستلزم رعايت شرايط زير مي باشد :
دامها روز حمل توسط دكتر دامپزشك مجاز محل بازديد و معاينه شده و هيچگونه علائمي از بيماريهاي واگيردار در انها مشاهده نشود
- واكسيناسيون بر عليه بيمارهاي شاربن و آبله مطابق با دستور العمل سازمان دامپزشكي انجام شده باشد
- واكسن Rev1 جهت دامها ي داشتي و جوان برابر دستورالعمل سازمان تزريق شده باشد .
2 ) در نقل وانتقال گوسفند و بز جهت كشتار هيچگونه علائمي از بيماريهاي واگير در آنها مشاهده نگردد .

شرايط نقل و انتقال تك سمي ها :

نقل وانتقال اسب ( ماديان ، نريان ) در مراكز پرورش ، نگهداري ، باشگاهها و ايلخي ها مستلزم رعايت اصول زير ميباشد :
- اسبها بايد داراي شناسنامه و يا برگ هويت از مراكز ذيصلاح كه مورد تاييد دامپزشكي قرار گرفته باشند .
- اسبه بايد در زمان حمل توسط دكتر دامپزشك محل بازديد و معاينه شوند و ضمنا عاري از هرگونه علائم بيماري بوده و با مشخصات شناسنانه تطبيق داشته باشند
- ئاكسن بر عليه بيماري شاربن و كزاز را دريافت كرده باشند .
- گواهي تست مالئين با دو نتيجه منفي همراه داشته باشند .
شرايط نفل وانتقال زنبور عسل :
1. زنبوردارن در زمان حمل كندوها و كوچ به استان ديگر بايد داراي گواهي بهداشتي و يا دفترچه بهداشتي از شبكه دامپزشكي مبدا باشند .
2. قبل از حمل زنبورها ، وضعيت زنبورستان توسط دكتر دامپزشك بر اساس شناسنامه بهداشتي بررسي و اقدام گردد .
3. زنبورستان بايد از نظر بيماري هاي لوك آمريكايي ، لوك اروپايي انگلهاي وارو آكاراپيس وودي و نوزما آزمايش شوند .
4. زنبورستان بايد عاري از بيماري لوك آمريكايي و آكاريوز باشند در صئرت احتمال بيماري حتي اگر علائم بيماري وجود نداشته باشد حق جابجايي نخواهد داشت
5. در صورت آلودگي به بيماريهاي لوك اروپايي واروآزيس و نوزموز بعد از دارو درمانيضد عفني و رعايت بهداشت باتاييد دامپزشك مسئول زنبورداران اجازه كوچ دريافت خواهد داشت .
6. زنبورستان پرورش ملكه و اصلاح نژاد در زمان حمل بايستي عاري از آلودگيهاي انگلي آكاراپيس وودي مايت وارووا و نوزما و آلودگيهاي ميكروبي ، قارچي و ويروسي باشند .

شرايط لازم براي صدور مجوز بهداشتي صادرات پولت تخم گذار و مادرگوشتي :

_درخواست كتبي متقاضي
_ ارائه شرايط تاييديه سلامتي گله و برنامه واكسيناسيون به توسط مسئول بهداشتي واحد و تاييد آن به توسط آزمايشگاه اداره كل دامپزشكي و اداره طيور اداره كل دامپزشكي استان

_ صدور گواهي بهداشتي صادرات به توسط اداره قرنطينه اداره كل دامپزشكي استان

 . شرايط لازم براي صادرات جوجه يكروزه

- درخواست كتبي متقاضي
- ارائه شرايط لازم براي واردات از سوي كشور مقصد
- ارائه برگه سلامتي گلدو برنامه واكسيناسيئون گلدمادر به توسط مسئول فني گلد و تاييد آن به توسط دامپزشكي اداره كل
ارائه آخرين نتايج آزمايشگاهي باكتريولوژي  سرولوژيكي مربوط به MG ،MS ،SP - HIMB و HIAI
صدور مجوز بهداشتي صادرات به توسط اداره قرنطينه اداره كل

شرايط نقل وانتقال طيور زنده :

1. نقل و انتقال مرغ مادر و تخمگذار : نقل وانتقال مرغ مادر و تخمگذار تجارتي كه مرحله توليد به پايان رسانيده اند ممنوع بوده و ميبايست در استان مربوط كشتار گردند .
2. نقل وانتقال جوجه يكروزه :
- خودروهاي حمل جوجه يكروزه بايد مسقف و از نظر تهويه حرارت و رطوبت كاملا مناسب و قابل كنترل باشند.
- حرارت ماشين حمل حدود 21 – 18 درجه سانتي گراد باشد .
- همراه داشتن گواهي بهداشت جوجه يكروزه كه به امضا دكتر دامپزشك مجاز معرفي شده رسيده باشد
3. نقل وانتقال طيور و ماليكان بومي ( اردك و بوقلمون ) و ساير پرندگان زينتي كه بصورت انبوه جابجايي ميگردند با گواهي اداره دامپزشكي انچام پذيرد
4. نقل و انتقال پولتهاي تخم گذار قبل ارز حمل بايستي توسط دكتر دامپزشك مجاز محل بازديد و فاقد هر گونه علائمي از بيماريهاي واگيردار باشد
- پولتهاي تخمگذار بايستي بر اساس برنامه سازمان دامپزشكي در مناطق مختلف واكسينه شده داراي تيتر كافي باشند
- برنامه واكسيناسيون عليه لارنگوتراكئيت بايستي منطبق با وضعيت آلودگي در سطح كشور بر اساس كانونهاي بيماري اقدام گردد و در مناطق عاري از بيماري صدور مجوز حمل جهت پولتهاي واكسنيه شده ممنوع مي باشد .

 شرايط صادرات تخم مرغ

_ درخواست كتبي متقاضي
_ ارائه تاييدي سلامتي گلدوبرنامه واكسيناسيون به توسط مسئول فني _ بهداشتي گلدوتاييد آن به توسط دامپزشكي استان
_ بازديد و نمونه برداري و ارسال به آزمايشگاه اداره كل دامپزشكي استان و عاري بودن از اس پي

_ صدور مجوز بهداشتي صادرات از طرق اداره قرنطينه اداره كل

شرايط لازم براي انواع واردات دام زنده و فراورده هاي خام دامي

_ درخواست كتبي متقاضي
_‌موافقت سازمان دامپزشكي كشور با درخواست متقاضي
- ارائه تاييديه شرايط واردات به ايران از سوي دامپزشكي دولتي كشور صادر كننده يا كشور مبدا

نقل و انتقال فرآورده هاي خام دامي :
الف : نقل وانتقال فرآورده هاي خام خوراكي ( گوشت طيور ، گوشت قرمز ، ماهي عسل ، تخم مرغ ، شير و آلايش خوراكي )
- فرآورده قابل مصرف دام و طيور بايد در كشتارگاه مجاز و تحت شرايط بهداشتي و ازدام و لاشه سالم استحال شده و داراي گواهي مبني بر سلامت و قابليت مصرف مصرف كه به مهر و امضا دامپزشك مجاز رسيده باشد .
- فرآورده هاي خوراكي بايد منطبق با دستور العمل ابلاغي و عاري از محتويات گوارشي و فضولات دام باشد .
- فراورده ها بايستي داراي بسته بندي بهداشتي بوده و با وسيله نقليه بهداشتي به تفكيك نوع و با رعايت شرايط سرد حمل گردد .

- توليد واستحال در روز حمل انجام شده باشد مگر تحت شرايط بهداشتي بسته بندي ودر شرايط سرد و يا انجماد نگهداري شده باشد . مدت زمان نگهداري مجاز برابر با استاندارد ها و دستور العملهاي ابلاغي مشخص شده باشد .

1- حمل طيور كشتارشده :
- در كشتارگاه مجا زو بهداشتي كشتار شده باشد .
- بسته بندي بهداشتي برابر ضوابط مربوطه داشته باشد
- محتويات شكم و امعا و احشا ء بطور كامل خارج شده باشد ( بدون سروپا ( بدون سروپا و چينه دان و ركتوم )
- در صورت لزوم آزمايشات ميكروبي و قارچي از نمونه هاي انتخابي انجام شده باشد .
- با ماشين كانينر دار مجهز به سرد خانه حمل شود .

2 _ حمل گوشت قرمز :
- از كشتارگاه مجاز استحصال شده و ممهور به مهر بازرس دامپزشكي كشتارگاه محل باشد .
- جهت حمل در سطح شهر و مسافتهاي كوتاه با وسيله نقليه كانينر دار و مجهز به سردخانه شود
- جهت حمل در سطح كشور و مسافتهاي دور ترجيحا بصورت انجماد حمل و نقل صورت گرفته قبل از مصرف مورد تاييد دامپزشكي مقصد قرار بگيرد
- گواهي بهداشتي حمل با در نظر گرفتن شرايط فوق جهت حمل داخل استاني توسط بازرس بهداشتي مسقر در كشتارگاه و حمل بين استاني به تاييد ادارذه كل دامپزشكي محل رسيده باشد

3 _ حمل ماهي تازه
- قابليت مصرف انساني داشته باشد
- وضعيت ظاهري ماهي تازه بايستي منطبق با دستور العملها و ضوابط ابلاغي اين سازمان بوده و گواهي سلامت توسط اداره دامپزشكي محل صادر گردد .
- حمل بايد در دماي صفر درجه صورت گيرد
B حمل ماهي منجمد
- از زمان صيد تا زمان انجماد شرايط و ضوابط ابلاغي را رعايت كرده باشد
- ماهيان منجمد در شرايط انجماد و برودت 18 – درجه سانتي گراد حمل شود
- از نظر آلودگيهاي ميككروبي ، قارچي در حد استاندارد بوده و از نظر اورگانولپيكي مورد تاييد قرار بگيرد

4 _ حمل شير
- با توجه به سريع الفساد بودن شير گواهي صرفا جهت وسيله نقليه مناسب صادر خواهد شد و در رابطه سلامت محموله در مقصد آزمايشات لازم بر اساس دستور العمل ابلاغي شرايط شير تحويلي به مراكز جمع اوري شير ، كارخانه شير پاستورريزه و ... انجام خواهد شد .
- در مسافتهاي كوتاه با ظروف بهداشتي مناسب و در شرايط سرد و در مسافتهاي طولاني بين استان با كانتينر سردخانه دراباجداره استيل و همزن حمل شود .
- درجه حرارت شير جهت حمل و نقل تا زمان تحويل بايستي حداكثر 10 درجه سانتي گراد باشد .
- صدور گواهي جهت شير توليدي از واحد هاي دامداري كه دامها آنها بيكي از بيماريهاي واگير مبتلا باشند ممنوع است

 
5 _ حمل عسل
- از مراكز مجاز و تحت شرايط بهداشتي تهيه شده باشد .
- آزمايشات ميكروارگانيسمي و كيفي در صورت لزوم انجام بگيرد .
- عسل بايد عاري از اجرام خارجي باشد .

6 _ نقل و انتقال تخم مرغ:
1. تخم مرغ خوراكي مي بايست داراي بسته بندي مناسب بهداشتي بر اساس دستور العمل هاي ابلاغي باشد .
2. تاريخ توليد تخم مرغ بر روي بسته بندي و يا كارتن قيد شده باشد .
3. تخم مرغ ها بعد از توليد تا عرصه بايسي در سرد خانه با برودت مناسب نگهداري شود .
4. بسته بندي كاملا بهداشتي بوده و از صدور مجوز براي تخم مرغ هاي شسته شده وترك خورده و كثيف خوداري شود
5. ماشين حمل بايستي با كانتينر يخچالدار باشد .
6. تخم مرغهاي خوراكي با درجه حررات 10 _ 8 درجه سانتي گراد و با رطوبت 75 درصد حمل گردد
7. نقل و انتقال تخم مرغ نطفه دار :
- داراي گواهي بهداشت تخم مرغقابل جوجه كشي باشد .
- تخم مرغها نطفهخ دار مي بايست به تعداد 30 عدد در هر شانه پلاستيكي با در نظر گرفتن انتهاي پهن به بالا چيده شود و شانها هاي پلاستكي در داخل كاميون و يا راكهاي ويژه حمل تخم مرغ كه متحرك نيز مي باشند ، و با كاميون حمل گردد
- كاميون حمل بايد مسقف و ضد عفوني شده باشد
- كاميون حمل بايد داراي سيستم تهويه و خنك كننده باشد .
- تخم مرغها قابل جوجه كشي در درجه حرارت 20 _ 11 درجه سانتي گراد بر حسب بعد مسافت حمل گردد .
8. نقل و انتقالات آلايش خوراكي :
- از كشتارگاه هاي مجاز و بهداشتي دام و طيور استحصال گرديده و گواهي سلامت دامپزشكي را داشته باشد .
- آلايش خوراكي بايستي تميز ، شسته و بسته بندي شده باشد نوع با كاميون مجزا حمل گردد.

شرايط لازم جهت صادرات كندوي عسل :

_ در خواست كتبي متقاضي
_ بازديد كارشناسي و نمونه برداري از زنبورستان و ارسال آن به آزمايشگاه
_ ارائه تاييد آزمايشگاهي مبني بر عاري بودن زنبورستان از نظر بيماري هاي كوك آمريكايي اروپايي نوزده و انگلهاي مثل وارووآ و آگاراپيس
_ صدور مجوز بهداشتي صادرات به توسط اداره قرنطينه اداره كل دامپزشكي استان

 شرايط لازم براي صادرات عسل :

- ارائه شرايط واردات كشور مقصد
- نمونه برداري و انجام آزمايشات لازمه و تاييد آزمايشگاهي مربوطه
- صدور مجوز بهداشتي صادرات به توسط اداره قرنطينه اداره كل

شرايط لازم براي صادرات روده :

_ درخواست كتبي
تاييد كارگاه فراوري و داشتن كد اتحاديه اروپا ( E.C )
انجام بازديد كارشناسي و در صورت لزوم نمونه برداري و انجام آزمايشات لازمه
صدور مجوز بهداشتي صادرات از سوي اداره قرنطينه اداره كل

شرايط لازم براي صادرات سالامبور _ وتبلور و كراست

- درخواست كتبي متقاضي
- داشتن پروانه بهداشتي كارگاه عمل آوري پوستو اخذ كد اتحاديه اروپا
- بازديد كارشناس و در صورت لزوم نمونه برداري و انجام آزمايشات لازمه
- تاييديه آزمايشگاهي مبني بر عاري بودن از بيماريهاي قرنطينه اي مربوط
- صدور مجوز بهداشتي صادرات از سوي اداره قرنطينه اداره كل


ب ) فرآورده هاي خام دامي غير خواراكي :
حمل و نقل هر گونه فرآوردئه خام دامي و غير خوراكي كه از محل كشتارگاه و يا مراكز بسته بندي گوشت و فرآوردههاي دامي توليد و يا استحصال ميگردد بايد در شرايط بسته بندي غير قابل نفوذ ووسيله حمل مخصوص پذيرد .

1 _ پوست خام :
- پوست تازه استحصال شده بايد عاري از محتويات و مواد و فضولات دام و حاصل از كشتارگاه بوده و داراي گواهي بازرس بهداشتي دامپزشكي باشد .پوست دامپزشكي باشد پوست پس از شستو شو بايستي با پالت و يا نردههاي چوبي بمدت 3 _ 2 ساعت قرار داده شود تا آب از آن خارج گردد .
- پوست تازه در مسافتهاي طولاني نبايد حمل شود .
- پوست استحصالي بايد حداكثر تا 6 _ 4 ساعت بعد از كشتار نمك سود گردد .
- پوست فقط بصورت نمك سود ( مرطوب _ خشك ) مي تواند در سطح كشور استانيبه استان ديگر حمل شود .
- حداقل مدت نگهداري پوستهاي نمك سود قبل از حمل يك هفته مي باشد

2 – پوست عمل آوري شده ( سالامبور _وت بلو _ كراست و ... ) :
- نظر به اينكه پوست در هنگام عمل اوري در داخل نمك و اسيد غوطه ور ميشود هرچند از لحاظ انتقال عوامل بيماريزا عاري گرديده بايستي از آلودگي ثانوي آن جلوگيري شود .
- PH سالامبو بايد بين 5/1 تا 2 باشد
- رطوبت سالامبو ر درحدي باشد كه در اثر تماس با دست آنرا كند و نبايد خشك و يا بحدي خيس باشد كه آب از آن خارج شود .
مقدار نمك در سالامبو نبايد كمتر از 8 درصد باشد .
- پوستهاي عمل آوري شده فاقد عوامل عفوني بر روي خود باشند .
- تذكر : شرايط حمل براي كليه فرآورده هاي غير خوراكي بايستي توسط وسيله حمل مخصوص صورت گيرد .

3 _ روده :
- روده بايد از دامها يي كه در محل كشتارگاه ههاي مجاز ذبح گشته اند حاصل گرديده و داراي گواهي بهداشتي بازرسي دامپزشكي كشتارگاه باشد .
- ظروف حمل روده بايستي كاملا تميز و ضد عفوني شده و از جنس بشبكه پلاستيك مقاوم و داراي در پوش مناسب باشد .
- روده به دو شكل عمل آوري نشده ( لشي ) و اروژينال حمل مي گردد
- روده عمل آوري نشده روده اي است كه پس از كشتار محتويات آن تخليه شده و بجهت حمل مي بايست در بشكه هاي پلاستيكي در مجاورت يخ قرار گرفته و حمل گردد .
- روده اروژينال كه عمل آوري شده رنگ طبيعي كرم روشن و يكنواخت و شفاف و داراي بوي طبيعي و استحكام كافي است كه در بشكه هاي حاوي آب نمك اشباع بصورت نمك سود حمل ميگردد

 4 _ پشم و موي بز و كرك :
- موارد فوق الذكر بايد از دام زنده و سالم تهيه شده باشد
- پشم و مو از گله عاري از امراض واگيردار شاربن آبله و تب برفكي تهيه شده باشد
- آب شستشوي پشم و مو و كرك از محلول آب و پتاسيم باشد ( مطابق با دستور العمل هاي ارسالي )
- پشم و مو كرك پس از جدا شدن پوست بوسيله محلولهاي شيميايي ضد عفوني و پس از خشك شدن توسط كاميونهاي سرپوشيده حمل شود .
- محموله بصورت عدل و يا بسته بندي بهداشتي عمل اوري شده باشد

 5 _نقل و انتقال ضايعات غيرخوراکی دام(ضایعات کشتارگاهی، ضايعات کارگاههای فرآوری خام دامی و...):
- با وسيله حمل مناسب و غيرقابل نفوذ انجام بگیرد.
- مطابق با دستورالعملهای ابلاغی تهيه و بسته بندی و حمل گردد
- از کارگاهها و کارخانجات دارای مجوز بهداشتی عمل اوری شده باشد.

 6 _ نقل و انتقال كود حيواني :
- 1 _ كود حيواني شامل كود مرغي يا دام ميبايست حداقل قبل از مصرف در مزارع و باغها بمدت سه ماه در محل مناسب دپو گردد ( در مرغداريهاي تخمگذار اين دپو در محل مناسبي با نظر شبكه دامپزشكي استان در مرغداري يا اطراف آن صورت گيرد )
2 – رطوبت لازم جهت حمل كود ميبايست بحدي باشد كه تا در زمان حمل براثر وزش بادبه اطراف پراكنده نگردد .
3_ در صورت پائين بودن رطوبت پس از بار گيري بوسيله اسپري آب بر سح كود رطوبت لازم ميبايست ايجاد گردد
4 _ جهت حمل كود منصرا بايد از كاميونهاي استفاده گردد كه اطلاق بارگيري آنها از منحصرا از فلز يك پارچه بدون خلل و فرج و قابل ضد عفوني و شستو شو باشد
5 _ جهت جلوگيري از پراكنده شدن كود در زمان حمل ميبايست از ورقه هاي پلاستيكي و يا نيلاوني جهت پوشش ديواره هاي اطاق و همچنين سطح كود استفاده كرد
6 _ استفاده از پوشش پارچه ضد آب (برزنت) در پايان بارگيري در قسمت سقف اطاق ضروري است
7 _ تخليه كود منحصرا در زمينهاي زراعي يا باغها بايد انجام گيرد تا زمان مصرف سطح كود با خاك يا ورقه پلاستيكي به جهت جلوگيري از جابجايي پوشانده شود .
8 _ پس از تخليه كود شستو و ضد عفوني اطاق بارگيري با ضد عفوني كننده قوي الزامي است
9 _ كاميونهاي ويژه حمل كود به هيچ وجه حق ندارند مواد اوليه تشكيل دهنده خوراك دامو طيور يا خوراك آماده چه بصورت فله يا داخل كيسه گوني بارگيري نمائند.
o 10 _ در مناطقي كه توسط دامپزشك در زمان اپيدمي بيماري بعنوان كانون معرفي مي شود صدور هر گونه مجوز و جابجايي كود ممنوع بوده و منطبق با دستور العمل هاي مربوطه بايستي اقدام شود .

ضوابط بهداشتی –  قرنطينه ای واردات آبزيان زنده

الف - شرايط و وظايف افراد/ شرکت های متقاضی:

1-                                       متقاضی بايستی دارای پروانه بهره برداری ازسازمان شيلات ايران و پروانه بهداشتی تأسيس و بهره برداری از سازمان دامپزشکی کشور بوده و یا اینکه مرکزی را با مشخصات فوق معرفی نمايد .

2-                                       متقاضی بايد قبل از واردات ، درخواست کتبی خود را جهت بررسی موضوع که شامل معرفی کشور مبدأ ، نوع محموله، مقدار محموله، روش حمل، مبادی ورودی به کشور، جدول زمان بندی واردات آبزي و .... منضم به نمونه فرم گواهی بهداشتی کشور مبداء به سازمان دامپزشکی کشور ارائه نمايد.

3-                                       قبل از صدور موافقت رسمی و کتبی سازمان دامپزشکی ، متقاضی مجاز به عقد قرارداد و خريداری و حمل محموله به کشور نمی باشد .

4-                                        متقاضی بايد همزمان با ارائه درخواست واردات خود، نسبت به معرفی محل ورود محموله (مقصد) و نيز محل نگهداری نهايی محموله اقدام نمايد.

5-                                       اعتبار مجوز صادر شده واردات از سوی سازمان دامپزشکی کشور ، حداکثر 3 ماه از تاريخ صدور بوده و متقاضی موظف است قبل از انقضاء مدت اعتبار مجوز ، نسبت به واردات محموله اقدام نماید  . 

6-                                       درخواست و صدور مجوز بعدی واردات ، منوط به رعایت کلیه مفاد ضوابط حاضر و ارائه ترخيص قطعی محموله قبلی می باشد .

7-                                       محل قرنطينه محموله بايستی تحت نظارت کارشناس فنی مورد تائيد سازمان دامپزشکی باشد .

ب - ضوابط بهداشتی  - قرنطينه اي محموله در کشور مبدأ

1-                  کشور مبدأ نبايد منع بين المللی از نظر صادرات آبزيان داشته باشد.

2-                  مراکز و مزارع مبدأ بايد دارای مجوزهای قانونی بهداشتی  معتبر از سوی مراجع رسمی دامپزشکی کشور مربوطه باشد و در صورت صلاحديد سازمان دامپزشکی کارشناس ذيربط سازمان دامپزشکی بمنظور بازديد کارشناسی و تائيد مراکز و مزارع پرورشی به کشور مبداء اعزام خواهد گردید .

3-                  اخذ و ارائه گواهی بهداشتی براي محموله وارداتي از دامپزشکی رسمی كشور مبدأ در بدو ورود محموله الزامی است.

4-                  گواهی بهداشتي محمولة آبزيان مربوطه ،حداکثر 3 روز قبل از تاريخ بارگيری و حمل صادر شده باشد .

5-                  سازمان دامپزشکی کشور در هر مرحله از واردات و در صورت بروز هر نوع مشکل بهداشتی در کشور مبداء  می تواند نسبت به منع واردات و در صورت لزوم ، معدوم ساختن محموله وارده اقدام نمايد.

6-                  گواهی بهداشتی صادره توسط مرجع رسمی کشور مبداء ، علاوه بر شمول بیماریهای آبزیان اعلام شده از سوی OIE در هر مورد ، بايستی تامين کننده نظرات بهداشتی دامپزشکی ایران در موارد خاص و ویژه نیز باشد .

ج -  ضوابط و مقررات مربوطه در خصوص واردات محموله به مبادی ورودی کشور

1-                  ورود محموله بايد از طريق مبادي ورودي رسمي كشور (هوائي- زميني- دريايي)‌كه داراي پست قرنطينه یا اداره دامپزشكي باشد ، انجام گيرد.

2-                  متقاضی موظف است حداکثر یک هفته قبل از ورود محموله به کشور ، تاریخ و مرز ورودی آن را به سازمان دامپزشکی اعلام نماید .

3-                  هنگام ورود محموله به گمرکات مرزی و پس از ارائه اسناد ، مدارک و گواهیهای بهداشتی و در صورت لزوم اخذ نمونه های مربوطه ، توسط کارشناس رسمی دامپزشکی ( پست قرنطينه مرزی يا اداره دامپزشکی )  محموله  طبق ضوابط و دستور العملهای سازمان کنترل و بررسی می گردد . در صورت نبود مشکل و تأييد تطبيق محموله با وسيله نقليه مجاز پلمپ شده  به واحد مجاز قرنطینه حمل خواهد شد .

د -  ضوابط بهداشتی  - قرنطينه ايی حمل در داخل کشور:

1-                                           از زمان بارگيری و حمل تا تخليه محموله، تمامی معيارها و ضوابط بهداشتی موردنظر مطابق با دستورالعمل های موجود بايد رعايت گردد و بر اساس فرم مربوطه تهیه و به سازمان دامپزشکی گزارش شود .

2-                                           درصورت بروز هرگونه تلفات و يا نياز به تخليه آب مخازن حمل آبزي زنده در حین حمل و نقل داخل کشور ، متقاضی موظف است سریعاً مراتب را به اطلاع اداره دامپزشکی محل رسانده و با نظارت كارشناس مربوطه اقدامات بهداشتی و ضد عفونیهای لازم انجام صورت گیرد .

3-                                           جنس مخازن و تانک های حمل بايد از مواد مقاوم و نفوذناپذير و قابل شستشو و ضدعفونی بوده و قبل از بارگيری با مواد پاک کننده و ضدعفونی کننده مجاز، شستشو و ضدعفونی گردد.

4-                                           پلمپ محموله كه توسط پست قرنطينه دامپزشکی مرزی یا اداره دامپزشکی مبداء انجام شده بايد تا محل قرنطینه  مقصد محفوظ و تحت نظارت كارشناس اداره دامپزشكي مقصد فک پلمپ شود.

ر -  شرايط بهداشتی- قرنطينه ای واحد مجاز

    -  شرايط قرنطينه در مجموعه مزرعه مقصد :

1-                                    محل قرنطينه محموله بايد در مراحل ابتدايی درخواست ، تواماً توسط کارشناسان سازمان دامپزشکی کشور بازديد شده و فرم مربوط به محل قرنطینه تکمیل و ارسال گردد .

2-                                    مرکز یا مزرعه قرنطينه ايی مقصد بايد مناسب برای نگهداری گونه آبزی مورد درخواست واردات از نظر ظرفيت، شرايط آبزی پروری و شرايط بهداشتي باشد.

3-                                    آب ورودی محل قرنطينه بايد سالم و بهداشتي باشد و در صورت نياز، ضدعفوني و یا از امکانات  فيلتراسيون های بهداشتی uv) ، ازون و ...) استفاده گردد.

4-                                    پساب خروجی محل قرنطينه نبايد مستقيم به ساير مراکز یا منابع آبی وارد شود، بلکه بايد با تجهيزات مورد تأييد دامپزشكي ضدعفوني، کنترل و رهاسازی شود.

5-                                    هر محموله وارداتی بايد از ساير محموله های وارداتی قبلی موجود و تحت قرنطينه جدا گشته و در گروه همسن نگهداری شود و هر يک از استخرها و مخازن نگهداری بايد دارای شناسنامه اختصاصی باشد.

6-                                   از ورود ساير حيوانات و پرندگان وحشی به محل قرنطينه جلوگیری بعمل آيد .

7-                                   از زمان ورود محموله بايد کليه مشاهدات و عمليات اجرايی مربوطه ثبت  و هرگونه تغييری اعم از تلفات يا مشاهدة علائم غيرطبيعی در اسرع وقت به اداره دامپزشكي محل گزارش گردد.

8-                                    پس از پايان دورة قرنطينه، تطبيق باقيماندة محموله با تلفات مربوط به زمان قرنطينه و مقايسه آن نسبت به کل محموله ، برعهده ناظر اداره دامپزشکی محل می باشد و در صورت تأييد مراتب، مجوز توزيع داده خواهد شد.

9-                                    چنانچه در هر مرحله از زمان قرنطينه گزارشی مبنی بر وجود بيماری بومی یا غيربومي در محموله موردنظر بدست آيد ، وارد کننده موظف است با نظر و مطابق شرايط سازمان دامپزشکی کشور نسبت به معدوم سازی محموله تحت نظارت ناظر سازمان دامپزشکی اقدام نمايد .

10-                                مدت زمان قرنطينه هر محموله با توجه به نوع آن متغير بوده و برحسب مورد بنابر نظر سازمان دامپزشکی تعیین و توسط دفتر قرنطينه اعمال و اجراء می گردد .

11-                                با توجه به مدت زمان قرنطينة هر محموله  و براساس جدول زمان بندی، نمونه برداری زيرنظر دفتر بهداشت و مبارزه با بيماريهای آبزيان انجام و نمونه ها به آزمايشگاههای سازمان دامپزشکی کشور ارسال مي شود.

12-                                در پايان دوره قرنطينه و در صورت عدم وجود مشکلات بهداشتی و بيماري و تکمیل مدارک بهداشتی مجوز ترخیص قطعی محموله توسط سازمان دامپزشكي صادر می شود. بديهی است ترخيص قطعی ، منوط به انجام واکسيناسيون و ضد عفونی محموله در صورت نياز و تشخيص سازمان دامپزشکی می باشد .

منابع

www.agri-jahad.ir 

www.iums.ac.ir

WWW.IVO.Org.ir

 www.modares.ac.ir

www.fars.jahad.ir

-امين خشا کارشناس مدیریت صنایع کشاورزی(   86  )
-مرتضوی سيد علی و همکاران ( 1380 ) راهنمای کاربردی آناليز خطرات و نقاط کنترل بحرانی ( HACCP )
-رضائی ، ساسان ، تشریح عناصر و ساخت و مستندسازی سیستم مديريت کيفيت مبنی بر اصول HACCP