پيش‌گفتار
كميسيون كدكس اليمانتاريوس شاخه‌‌اي بين‌المللي است كه مسئوليت اجراي برنامه استانداردهاي غذايي مشترك FAO و WHO را بعهده دارد. اين كميسيون در سال 1962 توسط FAO و WHO مشتركاً بمنظور حفظ سلامت مصرف‌كنندگان و تسهيل تجارت بين‌المللي غذا بوجود آمد.
كدكس اليمانتاريوس ( كه در لاتين به معناي كد يا قانون غذا است ) مجموعه‌اي از استانداردهاي بين‌المللي غذايي است كه توسط كميسيون تاًييد شده و به روش يكنواخت و هماهنگ ارائه مي‌شود. اين مجموعه شامل تمام استانداردهاي مربوط به اصول غذا اعم از فرآوري شده ، نيمه فرآوري شده يا خام مي‌باشد. كدكس اليمانتاريوس شامل مقررات مربوط به بهداشت و كيفيت تغذيه‌اي غذا از قبيل معيارهاي قابل قبول ميكروبيولوژيكي و مقررات مربوط به افزودنيهاي غذايي، باقيمانده‌ آفت‌كش‌ها‌، آلوده‌كننده‌ها، نحوه برچسب‌گذاري و عرضه مواد غذايي و روش‌‌هاي آناليز و نمونه‌برداري مي‌باشد. كدكس همچنين شامل مقررات ديگري است كه به شكل آئين كار ، دستورالعمل و ساير معيارهاي توصيه‌اي ارائه مي‌شود
اين مجموعه دومين انتشار كدكس اليمانتاريوس است. اولين بار انتشار كدكس در سال 1981 صورت گرفت. تا قبل از سال 1981 استانداردهاي تدوين شده توسط كدكس اليمانتاريوس بصورت انفرادي تحت عنوان استانداردهاي پيشنهادي ارائه مي‌شد. ( سري هاي CAC/RC )
اين مجموعه اكنون بازنگري شده و بر اساس تصميمات و مصوبات بيست‌و يكمين نشست كميسيون كدكس اليمانتاريوس در ژولاي 1995 تدوين گرديده است.

مقدمه
« مقررات كميسيون كدكس غذايي و اجراي برنامه استانداردهاي غذايي توسط كميسيون »
كميسون كدكس براي اجراي برنامه استانداردهاي غذايي كميته مشترك FAO و WHO بوجود آمد كه اهداف آن طبق آنچه كه در اساسنامه كميسيون آمده عبارتست از:
1ـ حفظ سلامت مصرف‌كنندگان و ايجاد اطمينان از انجام عمليات كاملاً شفاف و درست در امر تجارت غذا
2ـ افزايش هماهنگي در اجراي كليه استانداردهاي غذايي كه توسط ارگانهاي بين‌المللي دولتي و غيردولتي صورت مي‌پذيرد.
3ـ تعيين اولويت‌ها و راهنماي تهيه پيش‌نويس استانداردها با كمك سازمانهاي ذيصلاح
4ـ نهائي كردن استانداردهاي تدوين شده در كميته‌هاي فني
5ـ چاپ و انتشار استانداردها پس از قبول آن توسط دولت‌هاي عضو كدكس تحت عنوان « استانداردهاي منطقه‌اي يا جهاني»
اساسنامه كميسيون كدكس اليمانتاريوس توسط FAO و WHO تاًييد و مصوبشده است. اين كميسيون در واقع شاخة اي فرعي از اين دو ارگان است كه قوانين آن در كتابي تحت عنوان « روش اجرائي Precedural Manual » آورده مي‌شود.

هدف كدكس:
كدكس اليمانتاريوس عبارتست از مجموع استانداردهاي غذايي بين‌المللي كه با نظر كليه كشورهاي عضو تطابق داده شده و به شكل واحد ارائه مي‌گردد. اين استانداردهاي غذايي هدفشان كمك به حفظ بهداشت مصرف‌كنندگان و حصول اطمينان از انجام عمليات مناسب و منصفانه در تجارت غذا است. كدكس اليمانتاريوس همچنين شامل مواردي از قبيل آئين كار، خطوط راهنما و ديگر معيارهاي توصيه‌اي است كه به دستيابي اهداف كدكس كمك مي‌نمايد. انتشارات كدكس اليمانتاريوس شامل راهنمايي ها ، تعاريف و اصطلاحات و لوازمات كاربردي در مواد غذايي است كه در يكنواخت‌كردن و هماهنگي اقدامات انجام شده در مواد غذايي و تسهيل تجارت بين‌المللي كمك مي‌نمايد.

دامنه كاربرد (Scope)
كدكس اليمانتاريوس محتوي استانداردهايي براي تمام غذاهاي اصلي خام، فرآوري‌شده يا نيمه فرآوري‌شده است كه در اختيار مصرف‌كنندگان قرار مي‌گيرد. كدكس اليمانتاريوس شامل جزئياتي در زمينه بهداشت و كيفيت تغذيه‌اي غذا از قبيل حد مجاز ميكروبي، جزئيات مربوط به افزودنيهاي غذايي ، باقيمانده آفت‌كش‌ها، آلوده‌كننده‌ها، نحوة برچسب‌گذاري و عرضه مواد غذايي و روش‌هاي آناليز و نمونه‌برداري آن است. كدكس همچنين شامل جزئياتي در مورد تدوين آئين‌هاي كار، دستورالعملها و ساير معيارهاي توصيه‌اي است. استانداردهاي كدكس حاوي مطالبي است كه بوسيله آن به مصرف‌كننده اطمينان مي‌دهد كه درست مطابق آنچه بر روي برچسب آمده ، ماده غذايي فاقد هرگونه تقلب ( معيار خارج از استانداردهاي معين شده ) است.
چگونگي پذيرش استانداردهاي كدكس:
در ابتدا بمنظور اخذ تاًييديه و پذيرش رسمي دولت‌ها مطابق با معيارهاي كلي، استانداردها و حد مجاز باقيمانده‌ها كه توسط كميسيون كدكس اليمانتاريوس تصويب شده است براي كليه اعضاء فرستاده مي‌شود. در اين رابطه استانداردها و حد مجاز باقيمانده آفت‌كش‌ها و داروهاي دامي در غذاي انسان و خوراك دام بهمراه اطلاعات مناسب براي بررسي و تاُييد به وزارت‌خانه‌هاي كشاورزي يا امور خارجه كشورهاي عضو FAO و به وزارت‌خانه‌هاي بهداشت كشورهاي عضو WHO ارسال مي‌شود.
همچنين كليه مدارك و اسناد فوق‌الاشاره براي عوامل ارتباطي كدكس در كشورهاي مختلف ( در ايران، مؤسسه استاندارد )، دفاتر منطقه‌اي FAO و WHO ، نمايندگي‌هاي FAO ، سفارتخانه هاي موجود در رم ( ايتاليا ) و نمايندگان دائم سازمان ملل در ژنو ارسال مي شود .
استانداردها و حدود مجاز باقيمانده آفت كش ها و داروهاي دامي در غذاي انسان و خوراك دام ماحصل يك سلسله توافق ها و همكاريهاي گسترده بين المللي است كه اين معيارها با حدود توصيه شده توسطWHO و FAO بعنوان بهترين معيارهاي تضمين حفظ سلامت مصرف‌كنندگان و تسهيل تجارت بين‌المللي غذا سازگاري و هماهنگي دارد.

محتويات اين مجموعه:
اين مجموعه حاوي حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي و ساير توصيه‌هاي مصوب كميسيون كدكس اليمانتاريوس در بيستمين و بيست و يكمين نشست كميته باقيمانده‌هاي دارويي دامي در غذا است و اين مقادير مطابق توصيه‌هاي كميته كارشناسي مشترك (JECFA)(WHO,FAO) تهيه و ارائه شده است.
JECFA ( كميته مشترك FAO و WHO در افزودني‌هاي غذايي ) مركب از كارشناساني است كه بر اساس تواناييهاي شخصي خودشان انتخاب شده و بعنوان نمايندگان دولت‌ها و سازمانها نيستند. هدف اين كميته ارزيابي داروهاي دامي، ارائه ميزان‌هاي بي‌خطر دريافت اين مواد با ارائه حد قابل قبول دريافت روزانه آنها Acceptable Daily Intake = ADI ) ) و تعيين حداكثر مجاز باقيمانده داروها در بافت‌هاي خوراكي دامي است.

«بخش دوم»
آئين كار بين‌المللي پبشنهادي كنترل استفاده از داروهاي دامي ( CAC/RCP 88-1993 )
1ـ اين آئين كار شامل دستورالعمل‌هايي براي نحوة تجويز، كاربرد، توزيع ، پخش و نحوة كنترل داروها است كه در درمان دام ، يا براي حفظ سلامت و پيشگيري از بيماريها و يا بهبود توليدات دام مورداستفاده قرار مي‌گيرند.
2ـ روش درست استفاده از داروهاي دامي ( Good Practice in the use of Veterinary Drugs ) توسط كميته باقيمانده‌هاي داروئي كدكس تدوين شده است. در اين رابطه روش‌هاي قانوني الزامي يا توصيه‌اي استفاده از داروهاي دامي از قبيل دوره پرهيز از مصرف‌ داروهاي مختلف از مواردي است كه با در نظر گرفتن شرايط عملي توسط مراجع قانوني ذيصلاح در كشورها ( در ايران ـ سازمان دامپزشكي ) به تصويب مي‌رسد.
با بكارگيري روش‌هاي درست كاربرد داروهاي دامي ميزان حداكثر مجاز باقيمانده داروها كاهش مي‌يابد. ميزان حداكثر مجاز باقيمانده داروها ( Maximum Residue Limit = MRL ) اصولاً بر مبناي نوع و مقدار باقيمانده كه براي سلامتي انسان فاقد مخاطرات سمي است و با محاسبه ساير مخاطرات بهداشت عمومي كه در آن منظور شده باشد ( مثلاً جنبه‌هاي تكنولوژيك غذا كه ممكن است مخاطراتي را بهمراه داشته باشد ) تعيين مي‌شود.
3ـ موادي كه در خوراك‌ دامهاي توليدكننده غذاي انسان استفاده مي‌شوند مثل مكمل‌ها بايستي بر مبناي دستورات مشخصي كه توسط مراجع قانوني ذيصلاح كشور تصويب شده و يا فقط طبق نسخه و راهنمايي دامپزشك مجرب مورداستفاده قرارگيرند.

نحوة ثبت و پخش دارو ـ كليات
4ـ كليه داروهاي دامي يا به عبارت ديگر كليه فرآورده‌هاي درماني دامي و پرميكس‌هاي درماني كه به غذاي دام اضافه مي‌شوند بايستي مطابق با آئين كار ثيت داروهاي دامي مصوب OIE و توسط مراجع ذيصلاح كشور ( سازمان دامپزشكي ) ثيت شوند.
ـ داروهاي دامي بايستي فقط بين دامپزشكان، توزيع‌كنندگان عمده‌اي مجاز، داروخانه‌ها و مراكز خرده‌فروشي كه داراي مجوزهاي قانوني هستند توزيع گردد و در اين رابطه بايستي اقلام و مقادير ورودي و خروجي داروها بطور منظم ثبت و بايگاني شود.
ـ شرايط نگهداري و حمل و نقل داروها بايستي با اختصاصات و موارد مندرج در روي برچسب بويژه دما، رطوبت، نور و غيره كاملاً منطبق باشد.

مسئوليت دامپزشكان و ساير افراد مجاز در زمينة دستكاري و تجويز داروهاي دامي ـ مقررات عمومي
5ـ هنگاميكه داروهاي دامي مورد دستكاري يا تجويز قرار مي‌‌گيرند بايستي اثرات زيانبار بالقوه‌اي كه ممكن است براي دام يا فرد كاربر آنها داشته باشد، مشخص شود.
- چنانچه تجويز يك دارو تحت كنترل و نظارت مستقيم دامپزشك نباشد، لازم است پس از تشخيص بيماري، دستورات روشني در مورد مقدار و روش استقاده از دارو و همچنين تعيين صلاحيت كاربران دارو توسط دامپزشك ارائه شود تا اطمينان حاصل شود كه محاسبه دوز دارو درست انجام شده و اهميت رعايت دوره پرهيز از مصرف داروها بخوبي درك و اجرا شده است.
- اين نكته بسيار مهم است كه امكانات دامداري و مديريت جاري آن در جهت رعايت دوره پرهيز از مصرف دارو و آفت كش ها بكار گرفته شود.
6ـ در درمان‌هاي تشخيصي، بايستي اطمينان حاصل شود كه اولاً تشخيص بيماري درست و دقيق صورت گرفته و ثانياً مباني حداكثر تاثير دارو با حداقل مخاطره در نظر گرفته شده است.
ـ درمان‌هاي اختصاصي دام بايستي با كمترين تعداد داروي ممكن صورت پذيرفته و از مصرف داروهاي تركيبي خودداري شود مگر اينكه امتيازات و خواص اينگونه داروها به اثبات رسيده باشد.
7ـ دامپزشكان بايستي اين نكته را مدنظر داشته باشند كه مصرف بي‌رويه و بدون كنترل داروهاي دامي منجر به تجمع باقيمانده‌هاي نامطلوب داروها در دامهاي درمان شده و محيط زيست شده و مصرف مداوم داروهاي ضد كوكسيديوز، ضد باكتري و ضد انگل باعث ايجاد مقاومت‌هاي دارويي خواهد شد.
ـ اين نكته از مسئوليت هاي دامپزشكان و ساير افراد ذيصلاح است كه برنامه‌هاي طب پيشگيري را براي دامداران تدوين نموده و بر روي اهميت مديريت صحيح و روش درست دامپروري در جهت كاهش بيماريهاي احتمالي دام تأكيد نمايند. ضمناً بايد سعي شود كه در مورد هر بيماري خاص فقط از داروهاي ويژه همان بيماري استفاده گردد.
8ـ دامپزشكان بايستي دام‌هاي بيمار را از دامهاي سالم جدا نموده و دام‌هاي بيمار را جداگانه درمان نمايند.
9ـ دامپزشكان علاوه بر توصيه و كاربرد روش‌هاي كاهش بروز بيماري‌ها و كنترل شيوع آنها بايستي وضعيت آسايش و رفاه گله دام را نيز مدنظر قرار دهند.

اطلاعات دارويي
10ـ اطلاعات دارويي كه مراجع ذيصلاح قانوني كشور دانستن آن را براي استفاده بي‌خطر و مؤثر داروي دامي لازم مي‌دانند بايد در برچسب دارو، جزوات و بروشورهاي همراه دارو قيد شده و در دسترس قرار گيرد.
ـ دستور تعيين ميزان دوز دارو بايستي بر مبناي دستورالعملهاي توصيه شده در مورد دورة پرهيز از مصرف دارو كه وابسته به دوز دارو است وهمچنين با در نظر گرفتن تداخلات دارويي، موارد منع مصرف دارو، هشدارها و احتياطات لازم مصرف دارو، تهيه و ارائه شود.
مقاديري از دارو كه بايستي تهيه شود:
11ـ داروها نبايد بيش از حد نياز ضروري تهيه شوند چون ممكن است به استفاده نادرست كشيده شده و يا اينكه در اثر ماندن زيادبتدريج بي‌اثر شوند.
آماده‌سازي داروها:
12ـ آماده‌سازي داروها و همچنين افزودن دارو به خوراك دام بايد بوسيله افرادي كه آموزش مناسب و كافي ديده‌اند و با كاربرد روش‌ها و تجهيزات ويژه انجام شود.
تجويز داروها:
13ـ بايستي به نسخه‌نويسي و استفاده از دوز مناسب، محل و راه تجويز درست دارو توجه خاصي بشود. بايد تمام نكات هشداردهنده، تداخلات دارويي و موارد منع مصرف دارو ( بويژه هرگونه ناسازگاري با ساير داروها) مشخصاً اعلام شود. اين نكته مهم است كه به هيچ عنوان نبايد از داروهاي تاريخ مصرف گذشته استفاده شود.
14ـ در شرايط بروز بيماري خاص كه هيچ داروي مجازي براي آن وجود نداشته باشد و يا در هنگاميكه موارد مصرف معين دارو و يا گونه دام هدف آن در متون مربوط به دارو ذكر نشده باشد، دامپزشك به مسئوليت خود يا با اخذ توصيه از شركت سازنده مي‌تواند از ساير داروهاي مجاز و يا از داروها در مواردي فراتر از آنچه در برچسب قيد شده است، استفاده نمايد، هرچند كه تجويز دارو به اين روش ممكن است عوارض جانبي پيش‌بيني نشده‌اي بهمراه داشته و يا باعث ايجاد ميزان غيرقابل قبول باقيماندة دارو در دام بشود.
ـ دامپزشكان بايستي بويژه در دامهاي توليدكننده غذا دقت داشته باشند كه دارو را پس از رعايت تمامي جوانب بيماري و اثرات جانبي آن دارو، مصرف نمايند. در چنين شرايطي بايد قبل از عرضه فرآورده‌هاي دامي از قبيل شير، گوشت و تخم‌مرغ، زمان كافي براي پرهيز از مصرف دارو در دام تعيين و رعايت شود.
ـ دامپزشكان موظفند در مورد داروهاييكه فراتر از موارد مندرج در برچسب آن استفاده مي‌نمايند بصورت كتبي دستورات لازم را براي زمان پرهيز از مصرف آن دارو ارائه نمايند.
ـ تجويز دارو در موارد خارج از شرايط مندرج در برچسب آن توسط افراد غير دامپزشك ممنوع است مگر در موارديكه زيرنظر مستقيم دامپزشك يا با نسخه دامپزشك باشد.
15ـ براي جلوگيري از وجود ميزان غيرقابل قبول باقيمانده دارو در گوشت يا ساير فرآورده‌هاي جانبي با منشاً دام، بايستي دامدار دورة پرهيز از مصرف دارو كه در برچسب آمده يا توسط دامپزشك توصيه شده است را رعايت نمايد.
ـ دامپزشك بايستي دستورات تكميلي در زمينه چگونگي رعايت دورة پرهيز از مصرف دارو را ارائه نمايد و اين دستورات بايد حاوي روش‌هاي تعيين باقيمانده دارو در محل دامداري و … و نيز چگونگي از بين بردن دامي كه قبل از به پايان رسيدن دورة پرهيز از مصرف دارو و يا در طول درمان كشتار شده است، باشد.
ـ چنانچه دامهايي قبل از پايان دورة پرهيز از مصرف دارو فروخته شوند بايستي آگاهي و اطلاعات كامل به خريدار داده شود.
نحوة نگهداري اسناد:
16ـ دامپزشكان، دامدار و يا ساير افراد مجاز بايد اطلاعات داروهاي مصرف‌شده از قبيل مقدار دارو، تاريخ تجويز دارو و مشخصات دام هائيكه دارو مصرف كرده‌اند را ثبت و بايگاني نمايند. اين اطلاعات بايد حداقل به مدت 2 سال نگهداري شود تا در صورت لزوم در اختيار مراجع قانوني ذيصلاح قرار گيرد.
دورة پرهيز از مصرف داروهاي دامي Withdrawal of Veterinary Drugs:
17ـ هر موقع كه دامپزشك يا ساير افراد مجاز براي مصرف دارو مشكوك شوند كه واكنشهاي غير منتظرة نامطلوبي مانندبيماري، علائم باليني غيرمعمولي يا مرگ در دام‌ها ناشي از مصرف دارو بوجود آمده و يا هرگونه اثرات مضري را در افراد كاربر دارو در دام مشاهده نمايند بايد مراتب را به مراجع ذيصلاح كشور ( سازمان دامپزشكي ) گزارش نمايند و اين اطلاعات مربوط به واكنشهاي نامطلوب احتمالي نيز بايد بطور منظم توسط مراجع فوق‌الذكر به اطلاع كلية دامپزشكان و توليدكنندگان آن داروها رسانيده شود.

انبارداري داروهاي دامي :
18ـ داروهاي دامي بايد به شيوة صحيح مطابق با موارد مندرج در برچسب آنها نگهداري شود و اين نكته كاملاً مدنظر باشد كه شرايط حساس براي داروها مختلف است بطوريكه براي برخي از داروها دماي نگهداري بسيار مهم و حياتي است و برخي ديگر داروها در مقابل نور يا رطوبت نامناسب ممكن است دچار آسيب شوند.
ـ نكته ديگر اينكه داروهاي نسخه‌اي بايد از داروهاييكه كه نياز به نسخه ندارند جدا نگهداري شوند.
19ـ كليه داروهاي دامي بايد در محلهاي امن و داراي قفل و نيز دور از دسترس كودكان و حيوانات نگهداري شوند.

از بين بردن و حذف داروهاي دامي Disposal of Veterinary Drugs:
داروهاي دامي كه پس از درمان دام باقي مي‌مانند بايستي بر اساس دستورات مندرج در برچسب و بروشور دارو به درستي و بطور كامل از بين برده شود و داروهاييكه مقداري از آن مصرف شده است نبايد براي مصرف‌ آينده نگهداري شود.
ـ در صورت امكان و توافق، داروهاي تاريخ مصرف‌گذشته بايد به فروشنده اوليه آن عودت شود.
ـ در موارديكه تجويز داروها تحت نظارت مستقيم دامپزشك نباشد بايستي آگاهيهاي لازم در مورد روش‌هاي حذف صحيح دارو به مصرف‌كنندگان داده شود تا اثرات زيانباري از قبيل آلوده‌كنندگي محيط زيست رخ ندهد.

از بين بردن و ياتميز كردن وسايل و لوازم كاربرد دارو:
لوازم يكبار مصرف استفاده شده براي تجويز داروهاي دامي بايستي به درستي و بر طبق روشهاي صحيح از بين برده شوند.
ـ در موارديكه دارو تحت نظارت دامپزشك تجويز نشده باشد بايستي سرنگهاي يكبار مصرف، سوزن‌ها، كاتترها و ساير لوازم يكبار مصرف تجويز دارو تا جاييكه امكان دارد به فروشنده دارو و لوازم عودت داده شود تا از بكارگيري روش‌هاي درست حذف آنها اطمينان حاصل شود.
22ـ پاكيزه‌سازي لوازم استفاده شده در تجويز داروهاي دامي بايد طوري صورت پذيرد كه سلامت انسان و محيط زيست را به مخاطره نياندازد. بعد از تميز كردن لوازم ، هر وسيله‌اي كه هنوز حاوي باقيمانده دارو باشد بايد با همان روشي كه براي از بين بردن دارو استفاده مي‌شود، از بين برده شود.

راهنمائيهاي كدكس براي ايجاد يك برنامه قانوني كنترل باقيمانده داروهاي دامي در غذا ( CAC/GL16-1993 )
دولت‌ها براي اطمينان بخشيدن به ملت خود از جهت سلامت غذاي مصرفي‌شان نيازمند برنامه‌هاي كنترل قانوني هستند. ويژگيهاي يك برنامه كنترل باقيمانده دارو از روي اهميت مخاطرات متعدد بهداشتي كه براي مصرف‌كنندگان غذاهاي با منشأ دامي دارد، مشخص مي‌شود. يكي از انواع اين خطرات هنگامي است كه گوشت حاصل از دامهايي كه آلودگي بيش از حد به ميكروارگانيسم‌ها يا سموم مخاطره‌انگيز براي سلامتي انسان دارند، مورد دستكاري يا مصرف قرار گيرد.
از ديگر خطرات موجود در دامهاي توليدكننده غذا، دريافت بيش از حد داروهاي دامي يا سموم آفت‌كش است كه باعث مي‌شود ميزان نامطلوبي از باقيمانده اين مواد شيميايي در فرآورده‌هاي خوراكي آنها وجود داشته باشد.
سلامت غذاي انسان مستلزم اين است كه اولاً: يك ارزيابي كامل علمي از خطرات نسبي مثلاً مقدار باقيمانده داروها در بافت‌هاي خوراكي دام‌ها و طيور درمان شده صورت پذيرد و ثانياً روشهاي سيستماتيكي براي اطمينان از انجام كنترل مؤثر و كارآمد عدم حضور اين باقيمانده‌ها در غذا وجود داشته باشد.
در برنامه مؤثر كنترل باقيمانده‌ها، علاوه بر مزاياي حفظ سلامتي و بهداشت جامعه، كشوري كه داراي چنين برنامه‌اي است مي‌تواند با اطمينان و قوت بيشتري در تجارت غذا در جهان مشاركت نمايد بدليل اينكه برنامه مؤثر كنترل باقيمانده‌ها مي‌تواند پايه و اساس گواهي سلامتي فرآورده‌هاي غذايي كشورهاي صادركننده بوده و همچنين وسيلة اطميناني براي سلامتي فرآورده‌هاي غذايي وارداتي باشد.
براي شروع برنامه كنترل باقيمانده‌ها در مواد غذايي بايد تمايز بين روش نمونه‌برداري تورش‌ ناپذير ( بدون خطاي آگاهانه Unbiased ) كه از دامهاي تحت بازرسي نمونه‌گيري مي‌شود با نمونه‌برداري تورش‌پذير (biased) يا به روش هدايت شده كه از فرآورده‌هاي غذايي مشكوك نمونه‌برداري مي‌شود كاملاً مشخص شود.
هدف روش نمونه برداري آماري تورش‌ناپذير ( unbiased ) معين كردن فراواني فرآورده‌هاي آلوده در بين اقلامي است كه براي بازرسي عرضه شده‌اند. در اين روش، نمونه‌ها بصورت تصادفي از بين غذاهاي ظاهراً سالم برداشته مي‌شوند و نيازي هم نيست كه تا بدست آمدن نتيجه آزمايش آناليز، اين محموله‌ها توقيف يا نگهداري شوند. در اين روش الگوي نمونه‌برداري قبلاً با استفاده از قوانين آماري تعيين مي‌شود تا اطمينان وجود داشته باشد كه نتايج حاصله قابل تعميم براي اظهارنظر در مورد كيفيت تمام فرآورده‌هاي موردنظر است.
اين نتايج ممكن است براي گواهي فرآورده‌هاي غذايي صادراتي بمنظور اعلام تطبيق آنها با حداكثر مجاز باقيمانده‌هاي دارويي كدكس بكار رود. برعكس، روش نمونه برداري هدايت شده براي فرآورده‌هايي كه مشكوك به دارا بودن غلظت باقيمانده به ميزان بيش از حداكثر مجاز هستند استفاده مي‌شود. در اين روش مواد غذايي مورد آزمايش تا زمان ارائه نتايج آزمايشگاهي توقيف شده و در صورتيكه نتايج نامطلوب باشد اجازه مصرف انساني نخواهد داشت. در اين روش تعداد نمونه‌هاي برداشتي در طول سال، قابل تعيين كردن از قبل نمي‌باشد و نتايج حاصله نيز قابل تعميم به كل محموله نمي‌باشد.
براي ايجاد برنامه مؤثر كنترل باقيمانده‌ها در كشور، ابتدا بايستي يك سيستم جامع براي تشخيص سلامت داروهاي دامي ايجاد شود و اين كار اصولاً در يك سازماني كه داراي توانايي فني مناسب بوده و مسئوليت اجرايي دارد صورت مي‌پذيرد.
اصولاً داروهاي دامي از روي چند معيار مورد تأييد قرار مي‌گيرند كه يكي از آنها ارزيابي سلامت داروهاي دامي براي حيوانات و نيز براي مصرف انساني فرآورده‌هاي دامي است. ارزيابي علمي سلامت داروهاي دامي يك كار سخت و طولاني مدت است كه شايد لازم نباشد در هر كشوري بخصوص در كشورهاي در حال توسعه صورت پذيرد بلكه ارزيابي مي‌تواند توسط كشورهاي علاقمند با استفاده از تجربيات و دانش فني سازمانهاي بين‌المللي از قبيل كميته كارشناسي مشترك WHO و FAO در زمينه افزودنيهاي غذايي و داروهاي دامي ( JECFA ) يا با استفاده از نتايج ارزيابي فني در ساير كشورها كه داراي سازمانهاي تكنيكي سنجش كيفي مناسب و قابل قبول داروها هستند، صورت پذيرد.
براي شروع يك برنامه مؤثر و كارآمد كنترل باقيمانده داروهاي دامي در مواد غذايي بايستي يك كشور موارد زير را رعايت نمايد:
1ـ مشخص كردن مسئوليت قانوني دولتي براي اجراي برنامه‌هاي بازرسي و آناليزهاي آزمايشگاهي لازم
2ـ طراحي دقيق يك برنامه كامل بازرسي شامل برنامه كنترل باقيمانده‌ها بمنظور بازرسي مواد غذايي. در اين رابطه بايستي به سازمان مسئول اجراي اين برنامه بازرسي، زمانيكه مشخص شود كه ميزان باقيمانده‌ها بيش از حداكثر مجاز در ماده غذايي مي‌باشد، مسئوليت اجراي تمام مراحل كار واگذار شود تا بتواند رأساً اقدامات لازم را بعمل آورد.
3ـ عمليات ثبت داروهاي دامي و يا مواد شيميايي خالص ( مواد اوليه ) و ساير موارد مورد مصرف در كشور از قبيل فرآورده‌هاي دارويي توليدي در كشور و موارديكه به داخل كشور وارد مي‌شوند، بايد صورت پذيرد .
4ـ طراحي دقيق قانون نحوة توزيع داروهاي دامي و نيز روش‌هاي فروش، توليد، توزيع و مصرف قانوني دارو بايد مشخص شود.
5ـ طراحي دقيق روش‌هاي تعيين سلامتي و تأثيرگذاري داروهاي دامي در دام‌ها و باقيمانده حاصل از مصرف اين داروها در مواد غذايي كه بايستي در برگيرنده روشهاي كامل تعيين حداكثر مجاز باقيمانده‌ها در غذا و روش‌هاي آناليز نمونه‌هاي آزمايشگاهي برداشت شده براي تشخيص ميزان باقيمانده‌هاي داروئي باشد.
6- مشخص كردن روش‌هاي نمونه‌برداري مواد غذايي با منشأ دامي از قبيل: مشخص كردن طبيعت بافت و مقدار نمونه‌‌اي كه از آن بايد برداشته شود.
ممكن است روش‌هاي نمونه‌‌برداري كنترل باقيمانده‌‌ها در كشور، براي موارد خاص و يا براي اهدافي غير از تعيين حد باقيمانده‌‌ها بمنظور تعيين MRL بكار رود. براي مثال جهت مطالعات اكتشافي باقبمانده مواد در غذاهاي حاصل از دام و طيوري كه تغذيه نامطلوب داشته‌اند استفاده ‌شود.
7ـ انتخاب روش‌هاي آناليز ـ يعنوان اولين قدم در برنامه كنترل باقيمانده‌ها بايستي روش‌هاي غربالگري (Screening ) تعيين شود. اين روش‌ها نيازمند سرمايه‌گذاري جهت تهيه لوازم پيچيده آزمايشگاهي يا معرف‌هاي گران قيمت و يا آموزش پرهزينه پرسنل باشد و آناليز نمونه‌ها نيز با روش مقرون بصرفه‌اي انجام شود.
روش‌هاي غربالگري معمولاً روش‌هاي آناليز كيفي يا نيمه كمي هستند كه در آنها وجود يك ماده در غلظتي كه مساوي يا كمتر از حداكثر مجاز باقيمانده باشد، رديابي مي‌شود. نتيجه مثبت در اين روش‌ها بمعناي اين است كه ميزان باقيمانده بيش از حداكثر مجاز مي‌باشد. بديهي است بر اساس آنچه كه در اهداف برنامه كنترل ملي باقيمانده‌ها مشخص شده است بايستي آزمايشات تكميلي براي مميزي و تأييد نتايج آزمايشات غربالگري بكار گرفته شود.
8ـ اجراي برنامه تضمين كيفيت بمنظور حصول اطمينان از اينكه نتايج روش‌هاي استفاده شده نتايج واقعي را ارائه مي‌دهد كه يا در محدودة MRL كدكس بوده يا در محدوده تعيين شده توسط مقررات كشوري قرار دارد.
9ـ توسعه برنامه‌هاي آموزشي براي توليدكنندگان دارو و دامپزشكان مبني بر نحوة مناسب مصرف داروهاي دامي و ترويج و تشويق معيارهاي پيشگيرانه جهت كاهش وجود باقيمانده‌ها در دام و طيور
براس تعيين حداكثر مجاز باقيمانده‌ها، كميته كارشناسي مشترك WHO و FAO در زمينه افزودني ‌هاي غذايي و داروهاي دامي ( JECFA ) مرجع مفيدي براي كسب اطلاعات مي‌باشد.
10ـ جزئيات اختصاصي چگونگي راه‌اندازي برنامه كنترل قانوني باقيمانده داروهاي دامي در مواد غذايي بر اساس اصول كلي فوق‌الاشاره در راهنماهاي ذيل بيان شده است:

بخش اول: نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده داروهاي دامي در مواد غذايي
ضميمه A: نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده داروهاي دامي در گوشت قرمز و طيور
ضميمه B: نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده داروهاي دامي در ماهي، شير و تخم‌مرغ
ضميمه C: نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده داروهاي دامي در عسل
بخش دوم: نكات كلي روش‌هاي آناليز براي كنترل باقيمانده‌ها
بخش سوم: خصوصيات روش‌هاي آناليز باقيمانده داروهاي دامي در مواد غذايي

بخش اول: نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده داروهاي دامي درمواد غذائي

1- مقدمه
1-1 اصول نمونه‌برداري
كميسيون كدكس اليمانتاريوس تصميم گرفته است كه روشهاي نمونه‌برداري پيشنهادي براي افزودني‌هاي غذايي، باقيمانده آفت‌كش‌ها و باقيمانده داروهاي دامي در غذا را از روش‌هاي كلي نمونه‌برداري اقلام غذايي كه توسط كميته آناليز و نمونه‌برداري كدكس تدوين و اعلام شده است مستثني نمايد. كارهاي اين كميته اساساً مربوط به روش‌هاي نمونه‌برداري براي معيارهاي قابل رؤيت و قابل اندازه‌گيري است و كالاها و غذاهاي گوناگوني را در برمي‌گيرد از قبيل: نمونه‌برداري براي اينكه مشخص شود كه آيا استانداردهاي شناسايي كالا و تركيب آن رعايت شده است و يا براي اينكه مثلاً معيارهاي كيفي از قبيل وجود گردوخاك و ميزان رطوبت در غلات اندازه‌گيري شود. كميته‌هاي كدكس كه مسئول تعيين ميزان افزودني از قبيل: افزودنيهاي غذايي، آفت‌كش‌ها، داروهاي دامي در مواد غذايي هستند، وظيفه دارند كه توصيه‌هاي خود را در مورد روش‌هاي آناليز و نمونه‌برداري اين مواد ارائه نمايند. در اين زمينه كميته كدكس باقيمانده داروهاي دامي در مواد غذايي يك گروه كاري ويژه‌اي را براي روشهاي آناليز و نمونه‌برداري اين مواد در اولين نشست خود ايجاد كرد.
2-1- اصول كلي
نمونه‌برداري براي آزمايشات آناليز يكي از اجزاي برنامه كشوري كنترل باقيمانده است ولي به تنهايي نمي‌تواند هدف كامل حفظ بهداشت عمومي را پوشش دهد. نمونه‌برداري بعنوان بخشي از سيستم گردش اطلاعات ابزاري است براي مشخص كردن اينكه جهت تأمين بهداشت عمومي، غلظت باقيمانده داروهاي دامي در حدود ويژه قابل قبول باشد.
نمونه‌برداري اهداف گوناگوني داشته و داراي پارامترهاي آماري است. اين راهنما در مورد اهداف گوناگون نمونه‌برداري بحث نموده و راهكارهاي فني و تكنيكي كه براي نمونه‌برداري اقلام غذايي كه مشمول كار اين كميته كدكس مي‌باشد را ارائه مي‌دهد. با استفاده از استانداردهاي كدكس از قبيل روش‌هاي نمونه‌برداري، كشورهاي عضو مي‌توانند با مقاله شماره 3 موافقتنامه عمومي تعرفه و تجارت همراه شوند.
در نمونه‌برداري باقيمانده مواد افزودني از قبيل داروهاي دامي، اين نكته مهم است كه نمونه‌برداري در نزديكترين مكاني‌ كه دام در آنجا پرورش يافته و كشتار شده است صورت پذيرد و معني‌دارترين نمونه‌برداري براي ارزيابي بافيمانده در بافت‌ها زماني است كه در حين كشتار صورت پذيرد همچنين براي ساير فرآورده‌هاي غذايي كه در حوزة كار اين كميته است از قبيل عسل، معني‌دارترين نمونه‌برداري براي ارزيابي بافيمانده‌ها زماني است كه در حين جمع‌آوري آن قبل از اينكه نمونه‌‌هاي مربوط به توليدكنندگان مختلف با هم آميخته شوند، برداشته شود.
در نمونه‌برداري در كشتارگاه ممكن است نمونه‌هاي آزمايشي از دامها يا پرندگان زنده برداشته شود. در اين حالت، آناليز انجام شده بر روي بافت‌هاي حاصل از دامهاي تحت آزمايش يا مايعات بدن دامهاي زنده اطلاعات لازم را قبل از اينكه گله دام يا پرنده براي كشتار يا حمل و نقل فرستاده شوند در اختيار بازرس قرار مي‌دهد. آناليزهاي بدست آمده بانضمام نتايج قبل از كشتار مجموعاً براي پبشگيري از تجويزهاي بعدي داروها بكار گرفته مي‌شود. هنگاميكه مايعات بدن براي تست باقيمانده‌ها استفاده مي‌شوند، بايستي رابطة بين نتايج حاصل از آناليز اين مايعات و نتايج آناليز بافت‌ها براي تعيين MRL مشخص شود.
بلافاصله پس از كشتار يا پس از برداشت محصول غذايي ممكن است اين مواد غذايي بحدي با يكديگر آميخته شوند كه امكان برداشت نمونه‌اي كه معرف كل محصول باشد بوجود نبايد. مثلاً نمونه‌هاي مربوط به گوشت قرمز يا طيور تازه يا تازه سرد شده ممكن است از روزهاي مختلف جمع‌آوري شود.
فرآورده‌هاي پروس شده مثل سوسيس يا ماهي ريزريز شده ممكن است با گوشت‌هاي حاصل از توليد چند روز متفاوت يا حاصل از توليد در كارگاههاي متفاوت باشند. بنابراين در مورد بهرهاي مورد نمونه‌برداري كه ارسال كننده ( فروشنده ) يا بسته‌بندي كننده آنها يكسان است، بهترين حالت همگوني و هموژني نمونه، موقعي است كه اين نمونه‌ها در حين كشتار يا از نقطة جمع‌آوري اوليه آن برداشته شده باشند.

2- اهداف نمونه‌برداري
1-2- نقطه شروع نمونه‌برداري
1-1-2- نمونه‌برداري بدون خطاي آگاهانه يا تورش‌ناپذير (Non- biased ) : اين نمونه‌برداري بر اين اساس طراحي شده است كه اطلاعات كاملي در مورد وجود باقيمانده‌ها در كل غذاهاي با منشأ دامي در طول سال در كشور ارائه دهد. در خصوص تست باقيمانده‌ها، توجه اصلي بر روي جمع‌آوري اطلاعات در موردوقوع انحراف در ميزان باقيمانده است بنابراين فقط تركيباتي كه حدود بي‌خطر از قبيل حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي در آنها ثابت شود معمولاً در برنامه‌هاي تست باقيمانده‌ها مورد توجه قرار مي‌گيرند.
تركيبات انتخاب شده براي نمونه‌برداري آماري بدون خطاي آگاهانه معمولاً بر اساس تاريخچه و شرح خطر ( با توجه به سميت باقيمانده‌ها و كاربرد آنها ) و قابل دسترس بودن روشهاي آزمايشگاهي مناسب كه براي اهداف كنترلي قانوني مشخص شده‌اند بدست مي‌آيند. اطلاعات نيز از طريق انتخاب آماري نمونه‌هاي تصادفي از دامهاي مورد بازرسي بدست مي‌آيد. در صورتيكه در منطقه خاصي مشكل وجود باقيمانده دارو بصورت بالقوه داشته باشيم، نمونه‌برداري در محدوده يا منطقه جغرافيايي مربوط ممكن است صورت گيرد. اطلاعات بدست آمده از اين نوع نمونه‌برداري براي ارزشيابي برنامه‌هاي كنترلي باقيمانده‌ها و تخصيص منابع بر مبناي نيازهاي ويژه مربوط بايد بصورت دوره‌اي بررسي گردند.
نتايج بدست آمده از باقيمانده‌ها پايه و اساس كنترل قانوني است كه در اين رابطه از نتايج براي شناسايي فروشندگان دام و مواد غذايي با منشأ دامي كه ميزان باقيمانده آنها بيش از حد مجاز است، استفاده مي‌شود.
هنگاميكه اين توليدكنندگان، دام‌ها، ماهي‌ يا عسل را براي بازرسي مي‌آورند از آنها نمونه‌برداري و آزمايشات به روش هدايت شده و اختصاصي صورت مي‌گيرد تا زمانيكه ثابت شود ميزان باقيمانده محصول آنها از حداكثر مجاز (MRL) بيشتر نمي‌باشد.
از ديگر كاربردهاي محوري يافته‌هاي اين روش، مشخص كردن ميزان وقوع و غلظت انحراف در ميزان باقيمانده‌هاست كه بتوان اين مقاديررا ارزيابي كرده و مشكلات ناشي از باقيمانده‌ها در مناطق صنعتي را بررسي و موارد اصلاحي يا نيازمند آموزش را مشخص كرد.
در اين روش، نمونه‌هاي جمع‌آوري شده توسط بازرسين براي آناليز باقيمانده‌ها، به آزمايشگاهي كه توسط مراجع ذيصلاح تأييد شده است فرستاده مي‌شود. البته در حال حاضر با پيشرفت‌هاي تكنولوژي شرايطي فراهم شده است كه بازرسين مي‌توانند تست‌هاي غربالگري باقيمانده‌ها را در همان محل كشتارگاه يا ساير محلهاي مشابه بر روي فرآورده انجام دهند و در اينصورت اگر نتايج آزمايش غربالگري حاكي از وجود باقيمانده در نمونه ها باشد براي تأييد تشخيص و انجام آزمايش‌هاي بيشتر، نمونه‌ها به آزمايشگاه مورد تأييد مراجع ذيصلاح كشوري ارسال مي‌شود.
در برخي از موارد كه نمونه‌ها مستقيماً به آزمايشگاه مخصوص تست باقيمانده ارسال مي‌شود ممكن است نتايج حتي تا بعد از عرضه فرآورده‌ها در فروشگاهها مشخص نشده باشد و در نتيجه غيرقابل رديابي باشد و بدليل اين واقعيت، عليرغم تمام تلاش‌ها در كنترل قانوني براي ممانعت از ورود فرآورده‌هاي حاوي باقيمانده‌ها به چرخة مصرف تا حد ممكن ولي احتمال دارد كه مقاديري از فرآورده‌هاي دام، آبزيان يا عسل كه حاوي ميزان بيش از حد باقيمانده باشند وارد چرخة مصرف شوند، با اينحال تا ماداميكه فراواني باقيمانده‌هاي در حد غيرمجاز كم باشد پيامد آن براي بهداشت انسان حداقل است. چون كه MRLVD بيانگر حداكثر غلظت باقيمانده است كه در محدودة ميزان قابل قبول دريافت روزانه در طول عمر انسان براي مصرف روزانه وي بي‌خطر است.
با استفاده از عوامل و فاكتورهاي سلامتي بمنظور تعيين ADI ( ميزان قابل قبول دريافت روزانه) و متعاقباً MRLVD ( حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي ) معلوم مي‌شود كه مصرف هر چند وقت يكبار فرآورده‌هاي دامي با غلظت باقيمانده دارويي كمي بيشتر از حداكثر مجاز بطور غيرمحتمل باعث اثرات نامطلوب و مضر در سلامتي انسان مي‌شود.
روش نمونه‌برداري تورش‌ناپذير (Non- biased ) بايد داراي قابليت اطمينان آماري ويژه‌اي باشد. اين قابليت بصورت سطح اطمينان و ميزان بروز نشان داده مي‌شود. مثلاً نمونه‌برداري مي‌تواند بگونه‌اي باشد كه با 95% اطمينان، ميزان بروز انحراف را در يك درصد از دامهاي سالم مورد بازرسي نشان دهد.
هنگاميكه سطح اطمينان و ميزان بروز انحراف مشخص شود، تعداد نمونه‌هاي موردنياز كه هدف مطلوب را تأمين نمايد از روي جدول شماره 1 تعيين مي‌شود.
جدول 1: تعيين نمونه‌‌هاي موردنياز براي آشكار شدن حداقل يك انحراف با احتمالات از پيش تعريف شده (90، 95 و 99 درصد ) در جمعيتي كه ميزان بروز انحراف در آن معلوم مي‌باشد.

ميزان بروز انحراف به صورت درصد در جمعيت	حداقل تعداد نمونه هاي مورد نياز براي تشخيص انحراف با سطح اطمينان هاي ديل
	90%	95%	99%
35 30 25 20 15 10 5 1 0.5 0.1	6 7 9 11 15 22 45 230 460 2302	7 9 11 14 19 29 59 299 598 2995	11 13 17 21 29 44 90 459 919 4603

-1-2- نمونه‌برداري هدايت‌شده ( Directed Sampling )
نمونه‌برداري هدايت‌شده اصولاً براي بررسي و كنترل فرآورده‌هاييكه بطور بالقوه داراي باقيمانده بيش از حد هستند بكار مي‌رود. اين روش نمونه‌برداري بطور هدفمندي داراي خطاي آگاهانه است ( تورش‌پذير است ) و براي شناسايي لاشه‌ها، فرآورده‌ها يا توليدكنندگاني كه اطلاعات بدست آمده از نمونه‌برداري‌هاي آماري يا ساير اطلاعات مراجع كنترل قانوني و اطلاعات حاصل از مشاهدات بازرس در بازرسي قبل يا بعد از كشتار حاكي از وجود باقيمانده‌ها بميزان غيرمجاز در آنها يا محصول آنها وجود دارد استفاده مي‌شود.
در اين روش هنگاميكه نمونه‌ها در محل جمع‌آوري يا در كشتارگاه اخذ مي‌شود ممكن است آزمايش توسط خود بازرس در محل انجام شده يا اينكه نمونه‌ها براي آناليز به آزمايشگاه مورد تأييد مراجع ذيصلاح فرستاده شود.
در اين روش تا زمانيكه نتايج حاكي از مناسب بودن وضعيت محموله باشد، فرآورده‌هاي نمونه‌برداري شده بمصرف نرسيده و در انبار نگهداري مي‌شود. لذا آناليز آزمايشگاهي نمونه‌ها به روش هدايت شده بايستي در اسرع وقت انجام و تكميل شود و كار آن بر نمونه‌هاي آماري روتين آزمايشگاه ارجحيت داده شود.
در روش نمونه‌برداري هدايت‌شده، تا زمانيكه نتايج حاكي از عدم تطابق با حدود MRLVD كدكس يا حدود مشخص شده در قوانين و مقررات كشور مبدأ آن كالاي خاص باشد بايستي گله‌هاي دام و طيور و بهرهاي ماهي يا عسل مورد نمونه‌برداري غيرقابل قبول تلقي شوند.
احتمال عدم كشف انحراف ميزان باقيمانده‌ها و پذيرش و قبول كردن بهر مورد آزمايش، بستگي به اندازه نمونه‌ در برنامه نمونه‌برداري هدايت شده و ميزان بروز فراواني انحراف در مقدار باقيمانده نمونه دارد. جدول شماره 2 احتمال عدم كشف انحراف در ميزان باقيمانده در شرايط استفاده از سايزهاي متفاوت نمونه كه از يك جمعيت نامحدود با نسبت اختصاصي از انحراف اخذ شده است را نشان مي‌دهد.
براي مثال بر اساس جدول 2، در انتخاب 5 نمونه از يك بهر بزرگي كه در آن 10% نمونه‌ها بيش از حد مجاز باقيمانده هستند، بطور متوسط 59% شكست در كشف انحراف ميزان باقيمانده‌ها وجود خواهد داشت به اين معنا كه 59% بهرها مورد قبول خواهند بود. با فرض شرايطمشابه مثال قبلي، اگر تعداد نمونه‌ها 50 عدد باشد ، نتيجه فقط در 5 درصد از بهرهاي نمونه‌برداري شده مورد قبول خواهد بود. براي تعيين ساير نمونه‌هاي بكار گرفته در روش نمونه‌برداري هدايت‌شده بايستي فاكتورهاي مخاطره‌آميز و هزينه‌بر مدنظر باشند. همچنين بدليل اينكه احتمال كشف حد غيرقابل قبول باقيمانده‌ها در گله دام و طيور يا بهرهاي ماهي و عسل ارتباط نزديكي با سود صاحبان آنها دارد، بايستي امكان انتخاب جداگانه نمونه‌ها از بهرهاي منفك از هم فراهم شود تا اينكه بخواهيم نمونه‌ها را فقط از يك بهر برداشت كنيم.

جدول 2 – احتمال شكست در كشف انحراف با قيمانده از حد مجاز

تعداد حيوانات مورد آزمايش	ميزان وقوع
5 10 25 50 75 100 200 250 500 1000	(%)
0.951 0.904 0.779 0.605 0.471 0.366 0.134 0.081 0.007 0.000	1
0.904 0.817 0.603 0.364 0.220 0.133 0.018 0.006 0.000	2
0.859 0.737 0.467 0.218 0.102 0.048 0.002 0.000	3
0.815 0.665 0.360 0.130 0.047 0.017 0.000	4
0.774 0.599 0.277 0.077 0.021 0.006	5
0.734 0.539 0.213 0.045 0.010 0.002	6
0.696 0.484 0.163 0.027 0.004 0.001	7
0.659 0.434 0.124 0.015 0.002 0.000	8
0.624 0.389 0.095 0.009 0.001	9
0.590 0.349 0.072 0.005 0.000	10
0.528 0.279 0.041 0.002	12
0.470 0.221 0.023 0.001	14
0.418 0.175 0.013 0.0.00	16
0.371 0.137 0.007	18
0.328 0.107 0.004	20
0.254 0.064 0.001	24
0.193 0.037 0.000	28
0.145 0.021	32
0.107 0.012	36
0.078 0.006	40
0.031 0.001	50
0.010 0.000	60

-2- نقطه دوم نمونه‌برداري
1-2-2- نمونه‌برداري در مبدأ ورود
نمونه‌برداري و آزمايش فرآورده هاي حاصل از دام، طيور، ماهي و يا عسل در مبدأ ورود به كشورهاي واردكننده كه عضو كدكس اليمانتاريوس هستند عاملي براي اعتبار بخشيدن به برنامه كنترل باقيمانده‌ها در كشورهاي صادركننده بوده و هدف از اين كار تغيير و جايگزيني برنامه‌هاي كنترلي در كشور صادركننده نمي‌باشد.
در اين روند، در صورتيكه نتايج حاكي از تطابق ميزان باقيمانده‌هاي آن فرآورده‌ با MRLVD كدكس باشد مجوزي براي ورود كالا به تجارت جهاني خواهد بود ولي اگر نتايج نشان‌دهندة وجود مقادير غيرمجاز باشد، محموله‌هاي بعدي از همين گروه كالا و از همان كارگاه، تأسيسات يا شركت بايستي در مبدأ ورود توقيف و نگهداري شود تا ماداميكه نتايج آزمايشگاهي تأييد شده توسط مراجع ذيصلاح كشور واردكننده حاكي از تطابق آن با MRLVD باشد.
بايد توجه شود كه تمام محموله‌هاي بعدي از كالاي مشابه كه كشور مبدأ آن يكسان است مورد آزمايش بيشتري قرار گيرد تا زمانيكه نتايج نشان‌دهندة تطابق آن با حداكثر باقيمانده داروهاي دامي (MRLVD) باشد.
نمونه‌هاي انتخاب شده براي آزمايش باقيمانده‌ها در مبدأ ورود كالا بايستي مطابق آنچه باشد كه در كشور صادركننده مورد تأييد قرار گرفته همانگونه كه در برنامه كنترل داخل كشوري باقيمانده‌ها براي كشور واردكننده و صادركننده آمده است.
‌برداري در مبدأ ورود در ضميمه A ـ جدول A ، ضميمه B ـ جدول B و ضميمه C بطور خلاصه آورده شده است.

روش راهنماي نمونه نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده داروهاي دامي در گوشت قرمز و طيور ضميمه A
هدف : فراهم كردن دستورالعملهاي نمونه‌برداري از يك بهر گوشت قرمز يا طيور
براي مشخص كردن حد قابل قبول باقيمانده داروهاي دامي در آنها
2ـ تعاريف:
1-2- بهر ( Lot ) : مقدار مشخصي از ماده غذايي است كه در يك نوبت براي كشتار يا توزيع و پخش تحويل شده و توسط مسئول نمونه‌برداري مشخص شده است كه داراي ويژگيهاي يكسان از قبيل مبدأ، نوع، تيپ بسته‌بندي، فرد يا شركت بسته‌بندي كننده يا فرستنده مي‌باشد. چند بهر ممكن است يك محموله را تشكيل دهند.
2-2- محموله ( Consignment ) :
مقداري از ماده غذايي است كه طي يك بارنامه مشخص در يك نوبت حمل و تحويل شده است. بهرها در يك محموله ممكن است مبدأهاي گوناگون داشته يا اينكه در زمانهاي مختلف تحويل شده باشد.
3-2- نمونه اوليه ( Primary Sample ):
مقداري از بافت است كه از يك دام يا از يك محل از بهر برداشته شده و ممكن است اين مقدار براي آناليز باقيمانده كافي نباشد. هنگاميكه مقدار نمونه كافي نباشد، نمونه‌هاي برداشته شده از بيش از يك دام يا محلي از بهر را مي‌توان با يكديگر تركيب نموده و نمونه اوليه را تهيه نمود ( مانند اندامهاي طيور )
4-2- نمونه كلي ( Bulk Sample ):
تركيبي از تمام نمونه‌هاي اوليه‌اي است كه از يك بهر برداشته شده است.
5-2- نمونه نهائي ( Final Sample ):
نمونه اوليه يا بخشي از نمونه اوليه كه نماينده آن است مي‌باشد كه براي اهداف كنترلي بكار مي‌رود.
6-2- نمونه آزمايشگاهي ( Laboratory Sample ):
نمونه‌اي است كه براي آزمايش آزمايشگاه فرستاده مي‌‌شود. بر اساس قوانين كشوري، ممكن است يك نمونه اوليه بطور كامل براي آناليز استفاده شود يا اينكه نمونه به بخش‌هايي كه هر يك نماينده نمونه اوليه است تقسيم‌بندي شود.
3- كالاهاييكه اين دستورالعمل براي آنها بكار مي‌رود
1-3- كلاس B انتخابي شامل مواد غذايي اوليه با منشأ دامي
شماره 030 براي گوشت پستانداران
تيپ 06 فرآورده‌هاي پستانداران شماره 031 براي چربي پستانداران
شماره 032 براي آلايش خوراكي پستانداران
شماره 036 گوشت طيور
تيپ 07 فرآورده‌هاي طيور شماره 037 چربي طيور
شماره 038 آلايش خوراكي طيور
كلاس E انتخابي: فرآورده‌هاي پروس شده با منشأ دامي كه فقط از مواد اوليه به شماره‌هاي 030 ، 032 ، 036 و 038 توليد شده باشند.
تيپ 16 – فرآورده‌هاي ثانويه
تيپ 18 – فرآورده‌هاي تك جزئي توليد شده از حداقل يك بسته يك كيلوگرمي يا يك اندازه واحد
تيپ 19 ـ فرآوده‌هاي چندجزئي توليد شده از حداقل يك بسته يك كيلوگرمي يا يك اندازه واحد
حداكثر مجاز باقيمانده براي اهداف كنترلي، اساس كار جهت تعيين غلظت باقيمانده كه در هر نمونه آزمايشگاهي اخذ شده از يك بهر بدست آمده است بكار مي‌رود. در اينصورت نتايج يك بهر وقتي با مقررات كدكس در باقيمانده‌ها تطابق دارد كه هيچكدام از نمونه‌هاي آزمايشگاهي حاوي باقيمانده بيش از حداكثر مجاز باقيمانده‌هاي دارويي نباشند.
ب5ـ استخدام مأمورين مجاز نمونه‌برداري
نمونه‌برداري بايستي توسط افراد تأييد شده توسط مراجع رسمي و ذيصلاح صورت پذيرد.
6- روش‌هاي نمونه‌برداري
1ـ6 ـ برداشت نمونه: از هر بهري كه بايد آزمايش شود لازم است بطور جداگانه نمونه‌برداي شود.
2-6- احتياطات در نمونه‌برداري: در حين جمع‌آوري و آماده‌سازي نمونه، بايد از بروز هر گونه آلودگي يا تغيير در نمونه‌ها كه ممكن است باقيمانده را تغييرداده يا بر روي آناليز نمونه تأثير بگذارد جلوگيري شود.
3ـ6 ـ برداشت يك نمونه اوليه:
جزئيات دستورالعمل براي برداشت نمونه اوليه از محصولات مختلف در جدولA عنوان شده است. مقدار نمونه‌اي كه بايد برداشت شود به روش‌ آناليز بستگي دارد. حداقل مقادير موردنياز در جدول A قيد شده است. موارد زير دستورات كلي را بيان مي‌نمايد:
a ـ هر نمونه اوليه بايد از يك دام يا از يك واحد از بهر و تا جاييكه ممكن است بصورت تصادفي برداشته شود.
b ـ در صورتيكه براي تأمين مقدار كافي از نمونه اوليه ( مثلاً اندامهاي طيور ) نياز به چندين دام باشد، نمونه را بايستي پس از انتخاب تصادفي بطور پي‌در پي از نقطه شروع برداشت كرد.
C ـ فرآورده‌هاي كنسرو شده يا بسته‌بندي شده براي نمونه‌برداي نبايد باز شوند مگر اينكه اندازه واحد نمونه، حداقل دو برابر نمونه آزمايشگاهي اوليه مورد نياز باشد. نمونه اوليه بايستي حاوي يك قسمت از مايعات اطراف فرآورده‌ نيز باشد. هر نمونه بايستي بعد از برداشت بر اساس مفاد بند d ـ 8-6 منجمد شود.
d ـ محصولات منجمد، قبل از نمونه‌برداري نبايد از حالت انجماد خارج شوند.
E – در واحدهاي بزرگ نمونه كه حاوي استخوان هستند ( مثلاً برش‌هاي اوليه گوشت ) بايستي بعنوان نمونه اوليه فقط قسمت خوراكي آن برداشته شود.
4-6 تعداد نمونه‌هاي اوليه‌اي كه بايستي از هر بهر برداشت شود.
تعداد نمونه‌هاي اوليه برداشت شده بسته به شرايط بهر تفاوت دارد.
در صورتيكه بهر از منبعي اخذ شده باشد كه در تاريخچه آن ميزان باقيمانده با حداكثر مجاز باقيمانده‌هاي دارويي تطابق ندارد يا نشانه‌هايي از آلوده‌شدن آن در حين حمل و نقل وجود داشته يا علائم مسموميت در حين بازرسي قبل يا پس از كشتار در آن مشاهده شده يا بر اساس اطلاعات ديگري كه در دسترس بازرس رسمي وجود دارد ، اين بهر بعنوان بهر مشكوك تلقي مي‌شود.
اگر هيچ دليلي براي مشكوك شدن وجود نداشته باشد، بهر بعنوان بهر غيرمشكوك تلقي مي‌شود.
1-4-6- نمونه‌برداري از بهرهاي مشكوك
از يك بهر مشكوك بايستي حداقل 6 و حداكثر 30 نمونه اوليه برداشته شود. هنگاميكه آلودگي مشكوك در تمام بهر وجود داشته يا مشخصاً محل آلودگي در بهر معلوم است، تعداد كمتر از نمونه نيز كافي است.
2-4-6- نمونه‌برداري از بهرهاي غيرمشكوك
براي بهرهاي غيرمشكوك، برنامه نمونه‌برداري آماري بدون انحراف آگاهانه (Non – Biased ) توصيه مي‌شود. يكي از انواع روش‌هاي نمونه‌برداري زير مي‌تواند مورداستفاده قرار گيرد:
a ـ نمونه‌برداري تصادفي طبقه‌بندي شده
در يك سيستم پيچيده كه بايستي از جاهاي زيادي از كالا و در دوره‌هاي زماني طولاني نمونه‌برداري شود، استفاده از معيار نمونه‌برداري تصادفي ساده در طراحي برنامه نمونه‌برداري بسيار مشكل است. يك روش نمونه‌برداري كاربردي در اين رابطه، روش نمونه‌برداري تصادفي طبقه‌بندي شده است كه در آن كل اجزاي جمعيت نمونه به گروههاي كاملاً مجزا از هم تقسيم مي‌شوند و سپس از هر طبقه يك نمونه ساده تصادفي برداشته مي‌شود.
در اينجا همگوني در هر طبقه بسيار بهتر از همگوني در كل جمعيت نمونه است. كشورها يا مناطق جغرافيايي بدليل يكسان بودن امور كشاورزي‌شان بعنوان طبقات طبيعي تلقي مي‌شوند. از طبقه‌بندي زماني ( مثلاً ماه ، فصل) نيز معمولاً براي راحتي كار و نشان دادن تنوع فصلي نمونه استفاده مي شود.
جداول اعداد تصادفي يا ساير روش‌هاي متداول بايستي بكار برده شود تا اطمينان حاصل شود كه تمام اجزاي جمعيت نمونه شانس مستقل و يكسان براي انتخاب شدن بعنوان نمونه را دارا مي‌باشند.
b ـ نمونه‌برداري سيستماتيك روشي است كه در آن از k مقدار فرآورده‌ كه بايستي نمونه‌برداري شود مي‌توان يك نمونه را انتخاب كرده و پس از آن مي‌توان از هر k واحد نمونه‌برداري كرد. در صورتيكه اطلاعات آشكار و مطمئني در مورد حجم كالا براي تعيين فواصل نمونه‌برداري كه تعداد مطلوب نمونه را تعيين مي‌نمايد وجود داشته باشد، روش نمونه‌برداري سيستماتيك يك روش سريعتر و كم‌ هزينه‌تر از روش نمونه‌برداري بدون انحراف آگاهانه است.
اگر سيستم نمونه برداري قابل پيش‌بيني باشد اين روش ممكن است به اشتباه مورداستفاده قرار گيرد بنابراين توصيه مي‌شود نقطه شروع نمونه‌برداري در فواصل نمونه‌برداري تصادفي باشد.
c ـ نمونه‌برداري در بدترين شرايط برآورد شده يا با انحراف آگاهانه
در اين روش، محقق بايستي از قضاوت و تجربة شخصي خود با توجه به جمعيت نمونه، بهر يا شكل نمونه‌برداري براي تصميم‌گيري در مورد انتخاب نمونه‌ها بهره‌گيري نمايد. بعنوان يك تكنيك غيرتصادفي، نتايج بدست آمده نبايد به كل جمعيت نمونه تعميم داده شود. جمعيتي از نمونه كه پيش‌بيني مي‌شود در معرض بيشترين مخاطره هستند در اين روش بايد شناسايي و مشخص شود.
كشورهاي صادركننده بايد برنامه‌ آزمون جامع باقيمانده‌ها را به اجرا درآورده و نتايج آن را به كشورهاي واردكننده اعلام نمايند. بر اساس اطلاعات كشور واردكننده، آزمون باقيمانده بايستي بر روي فرآورده‌هاي غيرمشكوك انجام شود. كشورهائيكه نمي‌توانند نتايج آزمون باقميانده‌ها را ارائه دهند بايستي بعنوان بهر مشكوك از آنها نمونه‌برداري شود.
5-6- آماده‌سازي نمونه كلي
نمونه كلي از تركيب و مخلوط كردن كامل نمونه‌هاي اوليه بدست مي‌آيد.
6-6- آماده‌سازي نمونه نهايي
در صورت امكان، نمونه اوليه بايستي همان نمونه نهائي باشد. اگر نمونه اوليه خيلي بزرگ باشد، يك نمونه كوچك بعنوان نمونه نهائي ممكن است با استفاده از يك روش مناسب كوچك‌سازي، تهيه شود.
7-6- آماده‌سازي نمونه آزمايشگاهي
نمونه نهايي بايستي براي آناليز به آزمايشگاه فرستاده شود. اگر نمونه نهائي براي ارسال به آزمايشگاه خيلي بزرگ باشد، يك نمونه كوچكتر كه نماينده آن باشد بايستي تهيه شود.
برخي از قوانين كشوري ممكن است نياز باشد تا بتوان نمونه نهائي را به دو يا سه بخش براي ارسال به آزمايشگاه تقسيم‌بندي كرد و هر بخش از نمونه بايد معرف و نماينده نمونه نهائي باشد. احتياطات قيد شده در بند 2-6 نيز بايد مدنظر قرار گيرد.
8-6- بسته‌بندي و انتقال نمونه‌ها
a ـ هر نمونه بايد در داخل يك ظرف ( بسته ) تميز و از نظر شيميايي بي اثر قرار گيرد تا نمونه از هر نوع آلودگي و از خدمات ناشي از حمل و نقل مصون بماند.
b ـ ظرف نمونه بايد بگونه‌اي مهر و موم شود كه باز كردن آن توسط افراد غيرمسئول قابل رديابي باشد.

C – ظرف نمونه بايد پس از رعايت احتياطات در مقابل نشتسي و فساد در سريعترين زمان ممكن به آزمايشگاه انتقال داده شود.
d – براي ارسال، تمام نمونه‌هاي فاسد شدني بايستي بلا فاصله پس از جمع آوري در 20- درجه سلسيوس منجمد شده و در ظرفي كه مانع از انجماد زدائي آن مي‌شود، بسته‌بندي گردد. در صورت امكان، ظرف انتقال نمونه‌ها بايستي 24 ساعت قبل از بسته‌بندي و حمل ونقل نمونه منجمد، در فريزر قرار گيرد.
7ـ ثبت و نشانه‌گذاري
مشخصات هر نمونه اوليه بايستي بطور صحيح بوسيله ثبت اطلاعاتي از قبيل نوع نمونه، مبدأ آن ( از قبيل كشور، ايالت يا شهر )، محل نمونه‌برداري، تاريخ نمونه‌برداري و ساير اطلاعات اضافي مفيد براي فرد آزمايش‌كننده يا مقامات مسئول جهت رديابي اقدامات در صورت لزوم، معيين و ثبت شود.
8- عدول از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده اگر هرگونه عدول و انحرافي از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده وجود داشته باشد، بايستي روشهاييكه واقعاً مورداستفاده قرار گرفته است كاملاً در برگة مربوط به مشخصات نمونه قيد شود.
جدول A – فرآورده‌هاي گوشت و مرغ

نوع كالا	دستورالعمل جمع‌آوري نمونه	حداقل مقدار موردنياز بعنوان نمونه آزمايشگاهي
I – گروه 030 ( گوشت پستانداران) A – لاشه كامل يا شقه آن با وزن واحد معمولاً 10 كيلوگرم يا بيشتر	عضله ديافراگم و در صورت نياز عضله گردن از يك دام برداشته شود.	500 گرم
B – لاشه‌هاي كوچك مثل خرگوش	يك چهارم پشتي لاشه يا لاشه كامل از يك يا چند دام برداشته شود	500 گرم بعد از جدا كردن پوست و استخوان
C – بخش‌هاي تازه و خنك شده 1- حداقل واحد با وزن كمتر از 5/0 كيلوگرم ( مثل نيم‌شقه ، عضلات شانه و قطعات كبابي) 2- واحد نمونه با وزن كمتر از 5/0 كيلوگرم ( مثل گوشت فيله )	عضله از يك واحد نمونه برداشته شود ميزاني از واحدهاي نمونه از ظرف انتخابي برداشت شود تا به اندازه نمونه آزمايشگاهي برسد	500 گرم بعد از جدا كردن استخوان
D – بخش‌هاي منجمد فله	يك برش منجمد از ظرف انتخاب شده يا عضله‌اي از قسمت بزرگ آن برداشته شود	500 گرم
E – بسته‌بنديهاي خرده‌فروشي خنك شده يا منجمد يا واحدهاي لفاف‌‌پيچي شده تكي براي عمده‌فروشي	براي برش‌هاي بزرگ، عضله از يك واحد و يا از تعدادي از واحدها تا ميزاني كه براي نمونه آزمايشگاهي موردنياز است برداشته شود	500 گرم بعد از جداكردن استخوان
Ia – گروه 030 ( گوشت پستانداران هنگاميكه MRL در چربي لاشه جستجوي مي شود ) A – دامهاي نمونه‌برداري شده در هنگام كشتار B – ساير قسمتهاي گوشت	به دستورات قيد شده تحت بند II گروه 031 نگاه كنيد مقدار 500 گرم از چربي قابل رؤيت يا مقداري از فرآورده‌ كه 100-50 گرم چربي براي آزمايش از آن حاصل شود ( معمولاً 2-5/1 كيلوگرم از فرآورده بدون چربي قابل تراشيدن لازم است)	به مقدار كافي براي بدست آوردن 100-50 گرم چربي

نوع كالا	دستورالعمل جمع‌آوري نمونه	حداقل مقدار موردنياز بعنوان نمونه آزمايشگاهي
031 (چربي پستانداران ) A- دامهاي بزرگ نمونه برداري شده در هنگام كشتار معولا با وزن حداقل 10كيلوگرم	چربي دور كليه، شكم و زيرپوست از يك دام برداشته شود	500 گرم
B- دامهاي كوچك نمونه برداري شده در هنگام كشتار	چربي شكمي يا زيرپوستي از يك يا چند دام برداشته شود	500 گرم
C- بافت چربي فله	قسمت هاي مساوي از سه جاي مختلف ظرف محتوي چربي برداشته شود	500 گرم
III- گروه 032 (آلايش خوراكي پستانداران ) A- كبد	جگر كامل يا بخشي از آن تا حدي كه مقدار نمونه آزمايشگاهي تأمين شود برداشته شود	400_500 گرم
B ـ كليه	يك يا هر دو كليه، يا كليه‌هاي چند دام بحدي كه مقدار نمونه آزمايشگاهي تأمين شود برداشته شود. در صورتيكه كليه هاي يك دام براي تأمين مقدار نمونه آزمايشگاهي كافي باشد نبايد از چند دام نمونه‌برداري شود	250_500گرم
C – قلب	قلب كامل يا قسمت‌هاي بطني آن تا حدي كه نمونه آزمايشگاهي تأمين شود برداشته شود	400_500 گرم
D – ساير آلايش‌هاي خوراكي تازه، خنك‌شده يا منجمد	بخشي از آلايش‌‌هاي مذكور از يك دام برداشته شود مگر اينكه نمونه اخذ شده براي تأمين نمونه آزمايشگاهي كافي نباشد بايد از چند دام برداشت شود. يك برش مقطعي از نمونه منجمد فله را مي‌توان برداشت كرد	500 گرم

نوع كالا	دستورالعمل جمع‌آوري نمونه	حداقل مقدار موردنياز بعنوان نمونه آزمايشگاهي
IV – گروه 036 ( گوشت طيور ) A – لاشه كامل پرنده بزرگ با وزن مشخصاً 3-2 كيلوگرم يا بيشتر ( مثل بوقلمون ، مرغ بالغ ، غاز و اردك )	ران ، ساق و ساير گوشت هاي تيره رنگ از يك پرنده برداشت شود	500 گرم بعد از جدا كردن پوست و استخوان
B – لاشه كامل پرنده با وزن مشخصاً 2-5/0 كيلوگرم ( مثل مرغ جوان يا جوجه كبابي ، جوجه اردك و مرغ شاخدار )	بر اساس سايز نمونه ران ساق و ساير گوشتهاي تيره رنگ از3_6 پرنده برداشته شود	500 گرم بعد از جدا كردن پوست و استخوان
C – لاشه كامل پرندگان خيلي كوچك مشخصاً با وزن كمتر از 500 گرم ( مثل بلدرچين، كبوتر )	حداقل 6 لاشه كامل برداشته شود	500-250 گرم بافت ماهيچه
D – قسمتهاي تازه، سردشده يا منجمد 1- بسته‌بنديهاي مخصوص عمده فروشي a – بخش‌هاي بزرگ b – بخش‌هاي كوچك	يك واحد از داخل ظرف انتخاب شده برداشته شود قسمتهاي كافي از يك لايه انتخابي از ظرف موردنظر برداشته شود	500 گرم بعد از جدا كردن پوست و استخوان
2- بسته‌بنديهاي مخصوص خرده فروشي	واحدهايي از نمونه از ظرف انتخاب شده به مقداري كه نمونه آزمايشگاهي را تأمين نمايد برداشته شود	500 گرم بعد از جدا كردن پوست و استخوان
IVa – گروه 036 گوشت طيور كه MRL آن در چربي لاشه ارزيابي شده است ) A – پرندگانيكه در هنگام كشتار نمونه‌برداري شده‌اند	به دستورالعمل بند 5 گروه 037 نگاه كنيد
B – ساير گوشت طيور	500 گرم از چربي يا مقدار كاقي از گوشت كه 100-50 گرم جربي از آن بدست آيد ( بطور معمول، 2-5/1 كيلوگرم گوشت نياز است)	500 گرم چربي با مقدار كافي از بافت كه 100-50 گرم جربي از آن بدست آيد
V. گروه 037 ( چربي طيور ) A – پرندگان نمونه‌برداري شده در هنگام كشتار	V. گروه 037 ( چربي طيور ) A – پرندگان نمونه‌برداري شده در هنگام كشتار	مقدار كافي كه 100-50 گرم چربي از آن بدست آيد
B – بافت چربي فله	قسمتهاي مساوي از3 محل ظرف محتوي چربي برداشته شود.	500 گرم
VI- گروه 038 (آلايش خوراكي طيور) A – كبد	6 كبد كامل يا مقدار كافي از كبد به حدي كه مقدار نمونه آزمايشگاهي تأمين شود	500-250 گرم

* هنگاميكه چربيهاي دام براي تأمين نمونه آزمايشگاهي كافي نباشد خود دام پس از استخوانگيري مورد آزمايش قرار گرفته و MRL نيز براي خود دام بكار مي‌رود.

نوع كالا	دستورالعمل جمع‌آوري نمونه	حداقل مقدار موردنياز بعنوان نمونه آزمايشگاهي
B – آلايش خوراكي تازه، خنك شده يا منجمد	قسمتهاي مناسب از 6 پرنده برداشته شود. اگر كالا نمونه منجمد باشد يك برش مقطعي از ظرف آن برداشته شود.	500_200 گرم
VII. كلاس E – تيپ 16 ( فرآورده‌هاي ثانويه گوشت و مرغ ) A – قطعات خرد شدة تازه، خنك شده يا منجمد كه از يك گونه دامي بدست آمده است.	يك برش مقطعي تازه يا منجمد كه معرف كالا است از ظرف انتخاب شده يا از واحد بسته‌بندي شده برداشته شود	500 گرم
B – گروه 080 فرآورده‌هاي گوشتي خشك شده	تعدادي واحدهاي بسته‌بندي شده نمونه از ظرف انتخاب شده كه براي تأمين نمونه آرمايشگاهي كافي است برداشته شود.	500 گرم ، در صورتيكه محتواي چربي آن كمتر از 5درصد بوده و MRL بر اساس چربي ارزيابي شده 2-5/1 كيلوگرم موردنياز است.
VIII . كلاس E – تيپ 18 ( فرآورده‌هاي كنسرو شده ( مثل گوشت خوك، گاو و مرغ ) با سايز واحد 1 كيلوگرم يا بيشتر	يك قوطي كنسرو از يك بهر برداشته شود. هنگاميكه سايز واحد بزرگ است ( بيشتر از 2 كيلوگرم ) نمونه‌ايكه نمايندة كل باشد شامل مايعات همراه كنسرو نيز هست	500 گرم، در صورتيكه محتواي چربي آن كمتر از 5 درجه بوده و MRL بر اساس چربي ارزيابي شده مقدار 2-5/1 كيلوگرم موردنياز است
B – فرآورده‌هاي پرورده، دودي يا پخته شده ( مثل بوقلمون، گوشت گاو پخته ) با سايز واحد كمتز از 1 كيلوگرم	قسمتي از يك واحد بزرگ كالا ( بيشتر از 2 كيلوگرم)، يا بر اساس سايز كالا واحد كامل كالا برداشته شود.	500 گرم در صورتيكه محتواي چربي آن كمتر از 5 درصد بوده و MRL بر اساس چربي ارزيابي شده مقدار 2-5/1 كيلوگرم موردنياز است
IX- تيپ 19 ( فرآوردههاي صنعتي چند جزئي با منشاء دامي) A- سوسيس و ورقه هاي لوله شده گوشت با سايز واحد حداقل 1 كيلوگرم	برش مقطعي از يك واحد بزرگ كالا ( بيشتر از 2 كيلوگرم ) يا يك واحد كامل از كالا بر اساس سايز برداشته شود.	500 گرم

ضميمه B ـ نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده‌هاي داروهاي دامي در ماهي، شير يا آبزيان و فرآورده‌هاي آنها
هدف : فرآهم آوردن دستورالعملهاي براي نمونه برداري از مشاهده تخم مرغ ، شير ، آبزيان و فرآورده هاي آنها بمنظور مشخص كردن حد تطابق آنها با حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي كوكس ( MRLVD ) است.
2- تعاريف و اصطلاحات:
1-2- بهر ( LOT) : مقدار مشخصي از ماده غذايي است كه در يك نوبت براي توزيع و پخش تحويل شده و توسط مسئول نمونه‌برداري مشخص شده است كه داراي ويژگي‌هاي يكسان از قبيل مبدأ، نوع ، تيپ ‌بسته‌بندي، فرد يا شركت بسته‌بندي كننده يا فرستنده مي‌باشد. چند بهر ممكن است يك محموله را تشكيل دهند.
2-2- محموله ( Consignment) : مقداري از ماده غذايي است كه طي يك برنامه مشخص و در يك نوبت حمل و تحويل شده است. بهرها در يك محموله ممكن است مبدأهاي گوناگون داشته يا اينكه در زمانهاي مختلف تحويل شده باشند.
3-2- نمونه اوليه ( Primary Sample ) : مقداري از ماده غذايي است كه از يك دام يا از يك محل از بهر برداشته شده و ممكن است اين مقدار براي آناليز باقيمانده كافي نباشد. هنگاميكه مقدار نمونه كافي نباشد، نمونه‌هاي برداشت شده از بيش از يك محل در بهر را مي‌توان با يكديگر تركيب كرده و نمونه اوليه را تهيه نمود.
4-2- نمونه كلي ( Bulk Sample ) : تركيبي از تمام نمونه‌هاي اوليه‌اي است كه از يك بهر برداشته شده است.
5-2- نمونه‌ نهائي ( Final Sample ) : نمونه كلي يا بخشي از نمونه كلي كه نمايندة آن است و براي اهداف كنترلي بكار مي‌رود.
6-2- نمونه آزمايشگاهي ( Laboratory Sample ) : نمونه‌اي است كه براي آزمايش به آزمايشگاه فرستاده مي‌شود. بر اساس قوانين كشوري، ممكن است يك نمونه اوليه بطور كامل براي آناليز استفاده شده يا اينكه به بخش‌هايي كه هر يك نماينده نمونه اوليه است تقسيم‌بندي مي‌شود.
3- كالاهائيكه اين راهنما براي آنها كاربرد دارد عبارتند از:
1-3- كلاس B انتخابي: مواد اوليه غذايي با منشأ دامي
تيپ 06 فرآورده‌هاي پستانداران ـ شماره 033 انواع شير
تيپ 07 فرآورده‌هاي طيور ـ شماره 039 انواع تخم پرندگان
تيپ 08 فرآورده‌هاي آبزيان ـ شماره 040 ماهي آب شيرين ، شماره 041 ، ماهي دريايي ( آب شور ) ، شماره 043 تخم ماهي و آلايش خوراكي ماهي ، شماره 045 سخت پوستان
تيپ 09 دوزيستان و خزندگان ـ شماره 048 انواع قورباغه ، مارمولك‌ها و سوسمارها، انواع مار و لاك‌پشت
تيپ 10 حيوانات بدون مهره ـ شماره 049 حلزون‌ها و ساير حيوانات بي‌مهره
2-3- كلاسE انتخابي: فرآورده‌هاي پروس شده با منشأ دامي كه فقط از مواد اوليه موضوع شماره‌هاي 033 ، 039 ، 040 ، 041 ، 043 ، 045 ، 048 و 049 تهيه شده‌اند.
تيپ 16 – فرآورده‌هاي ثانويه
تيپ 17 ـ فرآورده‌هاي خوراكي مشتق شده از آبزيان
تيپ 18 – فرآورده‌هاي توليد شدة يك جزئي ـ با بسته‌بندي حداقل يك كيلوگرم يا به اندازة يك سايز واحد نمونه
تيپ 19 – فرآورده‌هاي توليد شدة چند جزئي ـ با بسته‌بندي حداقل يك كيلوگرم يا به اندازة يك سايز واحد نمونه
4ـ اساس كار:
به منظور اهداف كنترلي، حداكثر مجاز باقيمانده كه در هر نمونه آزمايشگاهي اخذ شده از يك بهر بدست آمده است بكار مي‌رود. در اينصورت يك بهر وقتي با مقررات كوكس در باقيمانده‌ها مطابقت دارد كه هيچكدام از نمونه‌هاي آزمايشگاهي، حاوي باقيمانده بيش از حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي نباشد.
5- استخدام مأمورين مجاز نمونه‌برداري:
نمونه‌برداري بايستي توسط افراد تأييد شده از طريق مراجع رسمي و ذيصلاح صورت پذيرد.
6- روش‌هاي نمونه‌برداري:
1-6- برداشت نمونه: از هر بهري كه بايد آزمايش شود لازم است بطور جداگانه نمونه‌برداري شود.
2-6- احتياطات در نمونه‌برداري: در حين جمع‌آوري و آماده‌سازي نمونه، بايد از بروز هر گونه آلودگي ياتغيير در نمونه‌ها كه ممكن است باقيمانده را تغيير داده يا بر روي آناليز نمونه تأثير بگذارد يا باعث شود كه نمونه آزمايشگاهي معرف نمونه نهائي يا كلي نباشد، جلوگيري شود.
3-6- برداشت يك نمونه اوليه:
جزئيات دستورالعمل براي برداشت يك نمونه اوليه از فرآورده‌هاي مختلف در جدول B عنوان شده است. مقدار نمونه‌اي كه بايد برداشته شود به روش آناليز بستگي دارد. حداقل مقادير موردنياز در جدول B آورده شده است. موارد زير دستورات كلي را بيان مي‌كند:
a - هر نمونه اوليه بايد از يك واحد از بهر و تا جائيكه ممكن است بصورت تصادفي برداشت شود.
b – فرآورده‌هاي كنسرو شده يا بسته‌بندي شده براي نمونه‌بردراي نبايد باز شوند مگر اينكه اندازة واحد نمونه، حداقل دو برابر نمونه آزمايشگاهي اوليه موردنياز باشد. هر نمونه اوليه بايستي حاوي بخشي از مايعات اطراف فرآورده‌ نيز باشد. هر نمونه بايستي بر اساس مفاد بند d -8-6 بعد از برداشت، منجمد شود.
c- محصولات منجمد، نبايد قبل از نمونه‌برداري از حالت انجماد خارج شوند.
4-6- تعداد نمونه‌هاي اوليه‌اي كه بايستي از هر بهر برداشته شود:
تعداد نمونه‌هاي اوليه برداشت شده بسته به شرايط بهر تفاوت دارد. در صورتيكه بهر از منبعي اخذ شده باشد كه در تاريخچه اين منبع رعايت حداكثر مجاز باقيمانده‌ها نشده است يا نشانه‌هايي از آلوده شدن آن در حين حمل و نقل وجود داشته يا بر حسب ساير اطلاعات مشابه كه توسط بازرس بدست آمده باشد اين بهر بعنوان بهر مشكوك تلقي مي‌شود.
اگر هيچ دليلي براي مشكوك شدن وجود نداشته باشد، بهر بعنوان بهر غيرمشكوك تلقي مي‌شود.
1-4-6- نمونه‌برداري از بهرهاي مشكوك :
از يك بهر مشكوك بايستي حداقل 6 و حداكثر 30 نمونه برداشته شود، هنگاميكه آلودگي مشكوك در تمام بهر وجود داشته يا مشخصاً محل آلودگي در بهر معلوم است، تعداد كمتر از نمونه نيز كافي است.
2-4-6- نمونه‌برداري از بهرهاي غيرمشكوك :
براي بهرهاي غيرمشكوك، برنامه‌ نمونه‌برداري آماري تصادفي توصيه مي‌شود كه يكي از انواع روش‌هاي نمونه‌‌برداري زير مي‌تواند مورداستفاده قرار گيرد:
a - نمونه‌‌برداري تصادفي طبقه‌بندي شده
در يك سيستم پيچيده كه بايستي از جاهاي زيادي از كالا و در دوره‌هاي زماني طولاني نمونه‌برداري شود، استفاده از معيار نمونه برداري تصادفي ساده در طراحي برنامه نمونه‌برداري بسيار مشكل است. يك روش نمونه‌برداري كاربردي در اين رابطه، روش نمونه‌برداري تصادفي طبقه‌بندي شده است كه در آن كل اجزاي جمعيت نمونه به گروههاي كاملاً مجزا از هم بنام طبقه تقسيم مي‌شوند و پس از هر طبقه يك نمونه ساده تصادفي برداشته مي‌شود.
در اينجا همگوني در هر طبقه بسيار بهتر از همگوني در كل جمعيت نمونه است. كشورها يا مناطق جغرافيايي بدليل يكسان بودن امور كشاورزي‌شان بعنوان طبقات طبيعي تلقي مي‌شوند. از طبقه‌‌بندي زماني ( مثلاً ماه، فصل) نيز معمولاً براي سهولت كار و نشان دادن تنوع فصلي نمونه استفاده مي‌شود. جداول اعداد تصادفي يا ساير روش‌هاي متداول بايستي بكار برده شود تا اطمينان حاصل گردد كه تمام اجزاي جمعيت نمونه شانس مستقل و يكسان براي انتخاب شدن بعنوان نمونه را دارا مي‌باشند.
b – نمونه‌برداري سيستماتيك :
نمونه‌برداري سيستماتيك روشي است كه در آن از k مقدار فرآورده‌ كه بايستي نمونه‌برداري شود مي‌توان يك نمونه را انتخاب كرده و پس از آن مي‌توان از هر k واحد نمونه‌برداري كرد. در صورتيكه اطلاعات آشكار و مطمئني در مورد حجم كالا براي تعيين فواصل نمونه‌برداري كه تعداد مطلوب نمونه را معين مي‌نمايد وجود داشته باشد، روش نمونه‌برداري سيستماتيك يك روش سريعتر، آسانتر و كم‌هزينه‌تر از روش نمونه‌برداري تصادفي است.
اگر سيستم نمونه‌برداري قابل پيش‌بيني باشد اين روش ممكن است به اشتباه مورداستفاده قرار گيرد بنابراين توصيه مي‌شود نقطه شروع نمونه‌برداري در فواصل نمونه‌برداري تصادفي باشد.
c – نمونه‌برداري در بدترين شرايط برآورد شده يا تورش‌پذير:
در اين روش، محقق بايستي از قضاوت و تجربة شخصي خود با توجه با جمعيت نمونه، بهر يا شكل نمونه‌برداري براي تصميم‌گيري در مورد انتخاب نمونه‌ها بهره‌گيري نمايد. بعنوان يك تكنيك غيرتصادفي، نتايج بدست آمده نبايد به كل جمعيت نمونه تعميم داده شود. گروه جمعيتي از نمونه كه پيش‌بيني مي‌شود.در معرض بيشترين مخاطره هستند در اين روش بايد شناسائي و مشخص شود.
كشورهاي صادركننده بايد برنامه آزمون جامع باقيمانده‌ها را به اجرا درآورده و نتايج آن را به كشورهاي واردكننده اعلام نمايند. بر اساس اطلاعات كشور واردكننده، آزمون باقيمانده بايستي بر روي فرآورده‌هاي غيرمشكوك انجام شود. كشورهاييكه نمي‌توانند نتايج آزمون باقيمانده‌ها كه نشان از مطابقت با حداكثر مجاز باقيمانده‌هاي داروئي دارد را ارائه دهند بايستي بعنوان بهر مشكوك از آنها نمونه‌برداري شود.
5-6- آماده‌سازي نمونه كلي
نمونه كلي از تركيب و مخلوط كردن كامل نمونه‌هاي اوليه بدست مي‌آيد.
6-6- آماده سازي نمونه نهائي
در صورت امكان، نمونه اوليه بايستي همان نمونه نهائي باشد. اگر نمونه اوليه خيلي بزرگ باشد، يك نمونه كوچك بعنوان نمونه نهائي ممكن است با استفاده از يك روش مناسب كوچك‌سازي، بدست آيد.
7-6- آماده‌سازي نمونه آزمايشگاهي
نمونه نهائي بايستي براي آناليز به آزمايشگاه فرستاده شود. اگر نمونه نهائي براي ارسال به آزمايشگاه خيلي بزرگ باشد، يك نمونه كوچكتر كه نماينده آن است بايستي تهيه شود. برخي از قوانين كشوري ممكن است نياز باشد تا بتوان نمونه نهائي را به دو يا سه بخش براي ارسال به آزمايشگاه تقسيم‌بندي كرد. هر بخش از نمونه بايد معرف و نماينده نمونه نهائي باشد. احتياطات قيد شده در بند 2-6 بايد مورد توجه قرار گيرد.
8-6- بسته‌بندي و انتقال نمونه‌ها
a – هر نمونه بايد در داخل يك ظرف ( بسته ) تميز و از نظر شيميائي بي‌اثر قرار گيرد تا نمونه از هر نوع آلودگي و از صدمات ناشي از حمل و نقل مصون بماند.
b – ظرف نمونه بايد بگونه‌اي مهر و موم شود كه باز كردن آن توسط افراد غيرمسئول قابل رديابي باشد.
c- ظرف نمونه بايد پس از رعايت احتياطات در مقابل نشتي و فساد در سريعترين زمان ممكن به آزمايشگاه انتقال داده شود.
d ـ براي ارسال ، تمام نمونه‌هاي فاسد شدني بايستي بلافاصله پس از جمع‌آوري در 20- درجه سلسيوس منجمد شده و در ظرفي كه مانع از انجماد زدائي آن مي‌شود، بسته‌بندي گردد. در صورت امكان، ظرف انتقال نمونه‌ها بايستي 24 ساعت قبل از بسته‌بندي و حمل و نقل نمونه منجمد، در فريزر قرار گيرد.
7- ثبت و نشانه‌گذاري
مشخصات هر نمونه اوليه بايستي بطور صحيح بوسيله ثبت اطلاعاتي از قبيل نوع نمونه، مبدأ آن ( از قبيل كشور، ايالت يا شهر )، محل نمونه‌برداري، تاريخ نمونه‌برداري و ساير اطلاعات اضافي مفيد براي فرد آزمايش‌كننده يا مقامات مسئول جهت رديابي اقدامات در صورت لزوم، مشخص شود.
8 –عدول از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده
اگر هر گونه عدول و انحرافي از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده وجود داشته باشد، بايستي روش‌هائيكه واقعاً مورد استفاده قرار گرفته است كاملاً در برگة مربوط به مشخصات نمونه قيد شود.

جدول B – شير، تخم‌مرغ، فرآورده‌هاي نسبي، فرآورده‌هاي آبزيان

نوع كالا	دستورالعمل نمونه‌برداري	حداقل مقدار نمونه آزمايشگاهي موردنياز
انواع شير ( گروه 033) شير مايع كامل خام، پاستوريزه، UHT و استريليزه	به صورت فله: بخوبي مخلوط كرده، سريعاً با ابزار ويژه3 نمونه‌برداري، از عمق آن برداشت كنيد	500 ميلي ليتر
فرآورده‌هاي ثانويه شير ( گروه 082 ) A: شير پس چرخ بدون چربي و كم‌چربي	مانند شير مايع كامل نمونه‌برداري كنيد.	500 ميلي ليتر
B – شير تغليظ شده تغليظ شده پر چربي و پس‌چرخ بدون چربي	در ظروف بزرگ ( بشكه، بيدون) : محتويات را بدقت مخلوط كنيد، و مواد چسبيده را از اطراف و ته ظرف بتراشيد. 2 تا 3 ليتر جدا كنيد، دوباره بهم بزنيد و 500 ميلي‌ليتر نمونه‌برداريد. در ظروف بسيار كوچك خرده‌فروشي : به مقدار كافي برداريد، تا حداقل به اندازه موردنياز نمونه آزمايشگاهي برسد.	500 ميلي ليتر
C : پودر شير 1- كامل	به صورت فله: يك بمبو خشك را با اندازة مناسب در داخل پودر شير فرو كنيد و بمبو را با اندازه كافي حركت دهيد تا به مقدار 500 گرم نمونه بدست آيد. در ظروف بسيار كوچك خرده‌فروشي: به مقدار كافي برداريد، تا به اندازه نمونه آزمايشگاهي برسد.	500 گرم
2- كم‌چربي	مانند پودر شير كامل عمل كنيد.	500 گرم

نوع كالا	دستورالعمل نمونه‌برداري	حداقل مقدار نمونه آزمايشگاهي موردنياز
2-مشتقات شير ( گروه 087 ) A – خامه تازه، منجمد و UHT، به حجم رسيده، خامةزده شده، پرچرب و قيماق ( منعقد شده )	بصورت فله: با وسيلة مخصوص نمونه‌برداري از خامه مخلوط شده، به گونه‌اي برداريد، كه از كف كردن و آبگيري شدن خامه، جلوگيري شود. 200 ميلي‌ليتر آن را با وسيلة نمونه‌برداري برداشت كنيد. خامه در ظرف كوچك خرده‌فروشي: به اندازة كافي برداريد، تا به اندازة نمونه آزمايشگاهي برسد.	200 ميلي ليتر
B – كره شامل پس‌آب كره و كره‌هاي نرم كم‌چربي	كره به صورت فله. : به اندازه دو بمبو مخصوص يا بيشتر، از كره برداريد. بطوريكه، حداقل وزن كل نمونه، كمتر از 200 گرم نباشد. كره به صورت قالبي يا استوانه‌اي: براي واحدهاي با وزن بيشتر از 250 گرم، آن را به چهار قسمت تقسيم كنيد، و ربع‌هاي مخالف هم را برداريد. براي واحدهاي كمتر از 250 گرم، يك واحد را بعنوان نمونه برداريد.	200 گرم
- روغن كره شامل روغن، كره بي‌آب و چربي شير بي‌آب.	بطور كامل مخلوط كنيد و 200 گرم نمونه برداريد	200 گرم

نوع كالا	دستورالعمل نمونه‌برداري	حداقل مقدار نمونه آزمايشگاهي موردنياز
5- فرآورده‌هاي ساخته شدة شير ( گروه 090 ) - يك نركيبي: A- ماست طبيعي، كم چربي تا پرچربي	واحدهايي به مقدار كافي برداريد تا به اندازة موردنياز نمونه آزمايشگاهي برسد	500 گرم
B – پنير تمام انواع پنير	اگر قالب پنير گرد باشد دو برش شعاعي از مركز پنير درست كنيد. اگر قالب پنير چهارگوش باشد، به موازات كناره‌ها از پنير برداريد. قطعة جدا شده، بايد به اندازه موردنياز نمونه آزمايشگاهي برسد. براي پنيرهاي كوچك و قطعات لفاف ‌پيچي شدة پنير به اندازه‌اي برداريد كه به مقدار موردنياز نمونه آزمايشگاهي برسد.	200 گرم
6- فرآوردههاي ساخته شده شيرگروه (092) چند تركيبي A-بستني فقط بستني هايي كه شامل 5درصد چربي يا بيشتر باشد.	از قالب‌ها يا واحدهاي بستني، مقداري برداريد، كه به اندازه موردنياز نمونه آزمايشگاهي برسد.	500 ميلي ليتر
B – پنير فرآوري شده	مقداري برداريد، تا با اندازه موردنياز نمونه آزمايشگاهي برسد.	200 گرم
C- ماست طعم‌دار	مانند ماست طبيعي، نمونه‌برداري كنيد	500 گرم
D- شير تغليظ‌ و شيرين شده	مانند شير تغليظ‌شده نمونه‌برداري كنيد	500ميلي ليتر

نوع كالا	دستورالعمل نمونه‌برداري	حداقل مقدار نمونه آزمايشگاهي موردنياز
6- تخم‌مرغ و فرآورده هاي آن ( گروه 039 ) A – تخم‌مرغ‌هاي منجمد و مايع	مطابق روش نمونه برداري عمل كنيد 25/0ليتر مايع يا5/0 ليتر بسته بندي شده با استفاده از مته مخصوص نمونه برداري ، به صورت كاملا استريل از داخل ظرف نمونه برداري كنيد	500 گرم
B- فرآورده‌هاي خشك‌شده تخم‌مرع	مطابق روش نمونه‌برداري عمل كنيد. براي ظروف 5/0 كيلوگرم يا كمتر يا ظروف 25/0 ليتر يا كمتر، حداقل 2 واحد، براي هر زير نمونه برداريد. براي ظروف 5/0 تا 10 كيلوگرم، يك واحد براي هر زيرنمونه برداريد. براي ظروف 10 كيلوگرم يا بيشتر، يك كيلوگرم از واحد نمونه برداريد. با روشهاي استريل، نمونه‌برداري كنيد.	500 گرم
C – تخم‌مرغ‌هاي با پوست: 1- بسته‌بنديهاي كوچك خرده‌فروشي	مطابق روش نمونه‌برداري، عمل كنيد. اندازه زيرنمونه، يك دوجين است	500 گرم يا 10 عدد تخم‌مرغ كامل
2- بسته‌هاي تجارتي	براي 15 بسته يا كمتر، يك دوجين از هر بسته، حداقل دو دوجين تخم‌مرغ برداريد	500 گرم يا 10 عدد تخم مرغ كامل
7- كلاس B – تيپ 08 ( فرآورده‌هاي آبزيان ) A- ماهي بسته‌بندي شده تازه، منجمد، دودي، نمك‌سود يا سخت‌پوستان (بجز صدف )	12 زيرنمونه بطور تصادفي برداريد. حداقل اندازة زيرنمونه، يك كيلوگرم است	1000 گرم
B- ماهي، بصورت فله 5/1 –5/0 كيلوگرم	12 زيرنمونه بطور تصادفي برداريد. هر زيرنمونه بايد جمعاً 5/0 كيلوگرم از قسمت خوراكي ماهي باشد.	1000 گرم
C- سخت پوستان، بصورت فله ( بجز صدفها ).	12 زيرنمونه، بطور تصادفي برداريد.	1000 گرم

نوع كالا	دستورالعمل نمونه‌برداري	حداقل مقدار نمونه آزمايشگاهي موردنياز
D- ساير فرآورده‌هاي ماهيها وسخت‌پوستان (شامل صدفها)	12 زيرنمونه، كه هر زير نمونه 25% ليتر مي باشد برداريد.	1000 گرم
8- كلاس E – تيپ 17 (فرآورده‌هاي خوراكي مشتق شده، با منشأ جانوران آبزي) A – كنسرو ماهي و سخت‌پوستان (بجز صدفها).	12 زيرنمونه از 5 كنسرو براي هر زيرنمونه برداريد.	1000 گرم
B- ساير فرآورده‌هاي ماهي و سخت‌پوستان ـ آرد ماهي و پودر ماهي	مطابق روش نمونه‌برداري عمل كنيد. يك كيلوگرم، براي هر زيرنمونه برداريد	1000 گرم

ضميمه C – نمونه‌برداري براي كنترل باقيمانده‌ داروهاي دامي در عسل

1- هدف: فراهم كردن دستورالعملهايي براي نمونه‌برداري از يك بهر عسل بمنظور مشخص كردن حد تطابق آنها با حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي كدكس (MRLVDs) است.
2- تعاريف و اصطلاحات:
1-2- بهر (LOT): مقدار مشخصي از عسل است كه در يك نوبت توضيع و تحويل شده و توسط مسئول نمونه‌برداري تأئيد شده است كه داراي ويژگيهاي يكسان از قبيل مبدأ، نوع، تيپ بسته‌بندي، فرد يا شركت بسته‌بندي كننده يا فرستنده مي‌باشد. چند بهر ممكن است يك محموله را تشكيل دهند.
2-2- محموله (Consignment):
مقداري از عسل است كه طي يك بارنامه مشخص و در يك نوبت حمل و تحويل شده است. بهرها در يك محموله ممكن است مبدأ‌هاي گوناگون داشته يا اينكه در زمانهاي مختلف تحويل شده باشند.
3-2- نمونه اوليه (Primary Sample):
مقداري از عسل است كه از يك محل از بهر برداشته شده كه ممكن است اين مقدار براي آناليز باقيمانده كافي نباشد. هنگامي‌كه مقدار نمونه كافي نباشد نمونه‌هاي برداشت شده از بيش از يك محل در بهر را مي‌توان با يكديگر تركيب كرده و نمونه اوليه را تهيه نمود.
4-2- نمونه كلي (Bulk Sample) :
تركيبي از تمام نمونه اوليه‌اي است كه از يك بهر برداشته شده است.
5-2- نمونه نهائي (Final Sample) :
شامل نمونه كلي يا بخشي از نمونه كلي كه نمايندة آن است و براي اهداف كنترلي بكار مي‌رود.
6-2- نمونه آزمايشگاهي (Laboratory Sample) :
نمونه‌اي است كه براي آزمايش به آزمايشگاه فرستاده مي‌شود. بر اساس قوانين كشوري، ممكن است يك نمونه اوليه بطور كامل براي آناليز استفاده شده يا اينكه به بخش‌هايي كه هر يك نمايندة نمونه اوليه است تقسيم‌بندي ‌شود.
كالاهائيكه اين راهنما براي آنها كاربرد دارد عبارتند از :
1-3- عسل انتخاب شده بر مبناي مبدأ عسل: شامل عسل گل يا شهد كه اساساً از شهد گلها بدست مي‌آيد و عسل شهد گياه (Honeydewhoney) كه اساساً از ترشحات و يا قسمتهاي زندة گياهان بدست مي‌آيد.
2-3- عسل انتخاب شده بر اساس روش فرآوري شامل:
- عسل شانه‌اي كه در خطرات شانه‌هاي تازه ساخته شده توسط زنبور عسل ذخيره شده و بصورت شانة كامل يا بخشي از آن به فروش مي‌رسد. - عسل اكستراكته كه از طريق سانتريفوژ كردن شانه‌هاي بدون سرپوش بدست مي‌آيد.
- عسل فشرده كه از طريق فشردن شانه‌هاي عسل با يا بدون كاربرد حرارت متوسط بدست مي‌آيد.

4- اساس كار:
حداكثر مجاز باقيمانده كه در هر نمونه آزمايشگاهي اخذ شده از يك بهر بدست آمده است به منظور اهداف كنترلي بكار مي‌رود. در اينصورت يك بهر هنگامي با مقررات كدكس تطابق دارد كه هيچكدام از نمونه‌هاي آزمايشگاهي حاوي باقيمانده بيش از حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي (MRLVD) نباشد.
5- استخدام مأمورين مجاز نمونه‌برداري:
نمونه‌برداري بايستي توسط افراد تأئيد شده از طريق مراجع رسمي و ذيصلاح صورت پذيرد.
6- روش‌هاي نمونه‌برداري:
1-6- برداشت نمونه: از هر بهري كه بايد آزمايش شود لازم است بطور جداگانه نمونه‌برداري شود.
2-6- احتياطات در نمونه‌برداري:
در حين جمع‌آوري و آماده‌سازي نمونه، بايد از بروز هرگونه آلودگي يا تغيير در نمونه‌ها كه ممكن است باقيمانده را تغيير داده يا بر روي آناليز آن نمونة تأثير گذاشته يا اينكه باعث شود نمونه آزمايشگاهي معرف نمونه نهائي يا كلي نباشد، جلوگيري شود.
3-6- برداشت يك نمونه اوليه:
مقدار نمونه‌اي كه بايد برداشته شود به روش آناليز بستگي دارد. حداقل مقادير موردنياز و جزئيات دستورالعمل جمع‌آوري و اخذ نمونه اوليه عسل در پاراگراف 9 همين ضميمه آورده شده است. موارد زير دستورات كلي را بيان مي‌كند:
a- هر نمونه اوليه بايد از يك واحد از بهر و تا جائيكه ممكن است بصورت تصادفي برداشته شود.
b- فرآورده‌هاي بسته‌بندي شده براي نمونه‌برداري نبايد باز شوند مگر اينكه اندازة واحد نمونه، حداقل دو برابر نمونه آزمايشگاهي اوليه موردنياز باشد. هر نمونه اوليه بايد حاوي قسمتي از فرآورده‌ كه معرف آن است، باشد. هر نمونه بايستي بر اساس بند 5-6 براي آناليز، آماده‌سازي شود.
4-6- تعداد نمونه‌هاي اوليه‌اي كه بايستي از هر بهر برداشته شود:
تعداد نمونه‌هاي اوليه برداشت شده بسته به شرايط بهر تفاوت دارد. در صورتيكه بهر از منبعي اخذ شده باشد كه در تاريخچه اين منبع حاكي از عدم تطابق با حداكثر مجاز
باقيمانده‌هاي داروئي بوده يا نشانه‌هايي از آلوده‌شدن آن در حين حمل و نقل وجود داشته يا اطلاعات ديگري كه در دسترس بازرس رسمي وجود دارد در آن مطرح باشد، اين بهر بعنوان بهر مشكوك تلقي مي‌شود.
اگر هيچ دليلي براي مشكوك‌شدن وجود نداشته باشد، بهر بعنوان بهر غيرمشكوك تلقي مي‌شود.
5-6- آماده‌سازي نمونه اوليه:
نمونه اوليه بر اساس مفاد مندرج در بند 9 آماده مي‌شود.
6-6- آماده‌سازي نمونه نهائي:
در صورت امكان نمونه اوليه بايد شامل نمونه نهائي باشد. اگر نمونه اوليه بزرگ باشد، نمونه كوچكتري بعنوان نمونه نهائي ممكن است با استفاده از يك روش مناسب كوچك‌سازي، تهيه شود.
7-6- آماده‌سازي نمونه آزمايشگاهي:
نمونه نهائي بايستي براي آناليز به آزمايشگاه فرستاده شود. اگر نمونه نهائي براي ارسال به آزمايشگاه خيلي بزرگ باشد، يك نمونه كوچكتر كه نماينده آن است بايد تهيه شود. برخي از قوانين كشوري ممكن است نياز باشد تا بتوان نمونه نهائي را به دو يا سه بخش براي ارسال به آزمايشگاه تقسيم‌بندي كرد. هر بخش از نمونه بايد معرف و نمايندة نمونه نهائي باشد. احتياطات قيد شده در بند 2-6 بايد مورد توجه قرار گيرد.
8-6- بسته‌بندي و انتقال نمونه:
a- هر نمونه بايد در داخل يك ظرف ( بسته ) تميز و از نظر شيميائي بي‌اثر قرار گيرد تا نمونه از هر نوع آلودگي و از صدمات ناشي از حمل و نقل مصون بماند.
b- ظرف نمونه بايد بگونه‌اي مهر و موم شود كه بازكردن آن توسط افراد غيرمسئول قابل رديابي باشد.
c- ظرف نمونه بايد پس از رعايت احتياطات در مقابل نشتي و فساد در سريعترين زمان ممكن به آزمايشگاه انتقال داده شود.
7- ثبت و نشانه‌گذاري:
هر نمونه اوليه بايستي بطور صحيح بوسيله ثبت اطلاعاتي از قبيل نوع نمونه، مبدأ آن ( از قبيل كشور، ايالت يا شهر )، محل نمونه‌برداري، تاريخ نمونه‌برداري و ساير اطلاعات اضافي مفيد براي فرد آزمايش‌كننده يا مقامات مسئول جهت رديابي اقدامات در صورت لزوم، مشخص شود.
8- عدول از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده:
اگر هر گونه عدول و انحرافي از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده وجود داشته باشد، بايستي روشهائيكه واقعاً مورد استفاده قرار گرفته است كاملاً در برگة مربوط به مشخصات نمونه قيد شود.
9- دستورالعمل نمونه‌برداري:
-9- عسل مايع يا صاف شده: اگر نمونه گرانول نمي‌باشدبوسيله همزدن ملايم يا تكان‌دادن كاملاً مخلوط مي‌كنيم و اگر گرانوله باشد ظرف در بسته را بگونه‌اي كه كاملاً در آب فرو نرود وارد حمام آب مي‌كنيم و در 60 درجه سانتيگراد بمدت 30 دقيقه حرارت مي‌دهيم سپس در صورتيكه نياز باشد در 65 درجه سانتيگراد حرارت مي‌دهيم تا بصورت مايع درآيد. تكان دادن خر چند وقت يكبار ضروري است. مخلوط كردن كامل نمونه و خنك‌كردن آن بلافاصله پس از مايع شدن بايد صورت پذيرد. اگر جسم خارجي مثل موم، تكه‌هاي چوب، زنبور، تكه‌هاي‌شان و … در عسل وجود دارد نمونه را در حمام آب با حرارت 40 درجه سانتيگراد حرارت داده و قبل از نمونه‌برداري بوسيله كتان شل باف در قيف آب داغ صاف شود.
ميزان 250 ميلي‌ليتر از عسل مايع يا صاف شده بايد برداشته شود.
2-9- عسل شانه: اگر مهر وموم باشد از قسمت بالاي‌شان تكه‌اي بريده و بطوركامل بوسيله غربال يا توري كه بوسيله سيمهائي بافته شده و سوراخهائي به اندازة 5/0х 5/0 ميلي‌متر دارد صاف شده است جدا مي گردد. هنگاميكه قسمتي از شان يا موم از داخل غربال عبور داده مي‌شود نمونه‌ها طبق مفاد بند 1-9 حرارت داده شده و سپس بوسيله كتان شل‌باف صاف مي‌شود. اگر عسل در داخل شان بصورت گرانوله‌ است، بايد حرارت داده شود تا موم بصورت مايع شده سپس ملايم تكان داده، خنك كرده و موم را از عسل خارج مي‌كنيم.
از عسل مايع مقدار 250 ميلي‌ليتر بعنوان نمونه برداشته مي‌شود.

حداكثر مجاز باقيمانده كه در هر نمونه آزمايشگاهي اخذ شده از يك بهر بدست آمده است به منظور اهداف كنترلي بكار مي‌رود. در اينصورت يك بهر هنگامي با مقررات كدكس تطابق دارد كه هيچكدام از نمونه‌هاي آزمايشگاهي حاوي باقيمانده بيش از حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي (MRLVD) نباشد.
5- استخدام مأمورين مجاز نمونه‌برداري:
نمونه‌برداري بايستي توسط افراد تأئيد شده از طريق مراجع رسمي و ذيصلاح صورت پذيرد.
6- روش‌هاي نمونه‌برداري:
1-6- برداشت نمونه: از هر بهري كه بايد آزمايش شود لازم است بطور جداگانه نمونه‌برداري شود.
2-6- احتياطات در نمونه‌برداري:
در حين جمع‌آوري و آماده‌سازي نمونه، بايد از بروز هرگونه آلودگي يا تغيير در نمونه‌ها كه ممكن است باقيمانده را تغيير داده يا بر روي آناليز آن نمونة تأثير گذاشته يا اينكه باعث شود نمونه آزمايشگاهي معرف نمونه نهائي يا كلي نباشد، جلوگيري شود.
3-6- برداشت يك نمونه اوليه:
مقدار نمونه‌اي كه بايد برداشته شود به روش آناليز بستگي دارد. حداقل مقادير موردنياز و جزئيات دستورالعمل جمع‌آوري و اخذ نمونه اوليه عسل در پاراگراف 9 همين ضميمه آورده شده است. موارد زير دستورات كلي را بيان مي‌كند:
a- هر نمونه اوليه بايد از يك واحد از بهر و تا جائيكه ممكن است بصورت تصادفي برداشته شود.
b- فرآورده‌هاي بسته‌بندي شده براي نمونه‌برداري نبايد باز شوند مگر اينكه اندازة واحد نمونه، حداقل دو برابر نمونه آزمايشگاهي اوليه موردنياز باشد. هر نمونه اوليه بايد حاوي قسمتي از فرآورده‌ كه معرف آن است، باشد. هر نمونه بايستي بر اساس بند 5-6 براي آناليز، آماده‌سازي شود.
4-6- تعداد نمونه‌هاي اوليه‌اي كه بايستي از هر بهر برداشته شود:
تعداد نمونه‌هاي اوليه برداشت شده بسته به شرايط بهر تفاوت دارد. در صورتيكه بهر از منبعي اخذ شده باشد كه در تاريخچه اين منبع حاكي از عدم تطابق با حداكثر مجاز باقيمانده‌هاي داروئي بوده يا نشانه‌هايي از آلوده‌شدن آن در حين حمل و نقل وجود داشته يا اطلاعات ديگري كه در دسترس بازرس رسمي وجود دارد در آن مطرح باشد، اين بهر بعنوان بهر مشكوك تلقي مي‌شود.
اگر هيچ دليلي براي مشكوك‌شدن وجود نداشته باشد، بهر بعنوان بهر غيرمشكوك تلقي مي‌شود.
5-6- آماده‌سازي نمونه اوليه:
نمونه اوليه بر اساس مفاد مندرج در بند 9 آماده مي‌شود.
6-6- آماده‌سازي نمونه نهائي:
در صورت امكان نمونه اوليه بايد شامل نمونه نهائي باشد. اگر نمونه اوليه بزرگ باشد، نمونه كوچكتري بعنوان نمونه نهائي ممكن است با استفاده از يك روش مناسب كوچك‌سازي، تهيه شود.
7-6- آماده‌سازي نمونه آزمايشگاهي:
نمونه نهائي بايستي براي آناليز به آزمايشگاه فرستاده شود. اگر نمونه نهائي براي ارسال به آزمايشگاه خيلي بزرگ باشد، يك نمونه كوچكتر كه نماينده آن است بايد تهيه شود. برخي از قوانين كشوري ممكن است نياز باشد تا بتوان نمونه نهائي را به دو يا سه بخش براي ارسال به آزمايشگاه تقسيم‌بندي كرد. هر بخش از نمونه بايد معرف و نمايندة نمونه نهائي باشد. احتياطات قيد شده در بند 2-6 بايد مورد توجه قرار گيرد.
8-6- بسته‌بندي و انتقال نمونه:
a- هر نمونه بايد در داخل يك ظرف ( بسته ) تميز و از نظر شيميائي بي‌اثر قرار گيرد تا نمونه از هر نوع آلودگي و از صدمات ناشي از حمل و نقل مصون بماند.
b- ظرف نمونه بايد بگونه‌اي مهر و موم شود كه بازكردن آن توسط افراد غيرمسئول قابل رديابي باشد.
c- ظرف نمونه بايد پس از رعايت احتياطات در مقابل نشتي و فساد در سريعترين زمان ممكن به آزمايشگاه انتقال داده شود.
7- ثبت و نشانه‌گذاري:
هر نمونه اوليه بايستي بطور صحيح بوسيله ثبت اطلاعاتي از قبيل نوع نمونه، مبدأ آن ( از قبيل كشور، ايالت يا شهر )، محل نمونه‌برداري، تاريخ نمونه‌برداري و ساير اطلاعات اضافي مفيد براي فرد آزمايش‌كننده يا مقامات مسئول جهت رديابي اقدامات در صورت لزوم، مشخص شود.
8- عدول از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده:
اگر هر گونه عدول و انحرافي از روش‌هاي نمونه‌برداري توصيه شده وجود داشته باشد، بايستي روشهائيكه واقعاً مورد استفاده قرار گرفته است كاملاً در برگة مربوط به مشخصات نمونه قيد شود.
9- دستورالعمل نمونه‌برداري:
-9- عسل مايع يا صاف شده: اگر نمونه گرانول نمي‌باشدبوسيله همزدن ملايم يا تكان‌دادن كاملاً مخلوط مي‌كنيم و اگر گرانوله باشد ظرف در بسته را بگونه‌اي كه كاملاً در آب فرو نرود وارد حمام آب مي‌كنيم و در 60 درجه سانتيگراد بمدت 30 دقيقه حرارت مي‌دهيم سپس در صورتيكه نياز باشد در 65 درجه سانتيگراد حرارت مي‌دهيم تا بصورت مايع درآيد. تكان دادن خر چند وقت يكبار ضروري است. مخلوط كردن كامل نمونه و خنك‌كردن آن بلافاصله پس از مايع شدن بايد صورت پذيرد. اگر جسم خارجي مثل موم، تكه‌هاي چوب، زنبور، تكه‌هاي‌شان و … در عسل وجود دارد نمونه را در حمام آب با حرارت 40 درجه سانتيگراد حرارت داده و قبل از نمونه‌برداري بوسيله كتان شل باف در قيف آب داغ صاف شود.
ميزان 250 ميلي‌ليتر از عسل مايع يا صاف شده بايد برداشته شود.
2-9- عسل شانه: اگر مهر وموم باشد از قسمت بالاي‌شان تكه‌اي بريده و بطوركامل بوسيله غربال يا توري كه بوسيله سيمهائي بافته شده و سوراخهائي به اندازة 5/0х 5/0 ميلي‌متر دارد صاف شده است جدا مي گردد. هنگاميكه قسمتي از شان يا موم از داخل غربال عبور داده مي‌شود نمونه‌ها طبق مفاد بند 1-9 حرارت داده شده و سپس بوسيله كتان شل‌باف صاف مي‌شود. اگر عسل در داخل شان بصورت گرانوله‌ است، بايد حرارت داده شود تا موم بصورت مايع شده سپس ملايم تكان داده، خنك كرده و موم را از عسل خارج مي‌كنيم.
از عسل مايع مقدار 250 ميلي‌ليتر بعنوان نمونه برداشته مي‌شود.


بخش چهارم – واژه‌نامه لغات و اصطلاحات
مقدمه:
واژه نامه لغات و اصطلاحات توسط كميته كدكس باقيمانده داروهاي دامي در غذاها(CCRVDF) با نگرش به هدف فراهم آوردن اطلاعات و راهنمائي كميته تدوين گرديده و فقط براي كاربرد در داخل كميته مي‌باشد. در اين واژه‌نامه بر اساس بازنگري‌هائي كه توسط كميته مي‌شود به روز كردن، تغيير يا اضافه كردن به ليست صورت مي‌پذيرد. لغات و اصطلاحات مربوط به ساير كميته هاي كدكس نيز در اين واژه‌نامه قيد شده است. به نكات ذيل توجه كنيد:
1- مقدار قابل قبول دريافتي روزانه ( Acceptable Daily Intake = ADI ):

بر اساس تعريف JECFA ، به آن مقدار از داروي دامي گفته مي‌شود كه دريافت روزانه آن از راه خوردن در تمام طول عمر، خطر بهداشتي قابل توجهي را ايجاد نكند كه اين مقدار بر اساس وزن بدن انسان بر مبناي استاندارد 60 كيلوگرم محاسبه مي‌شود.
2- باقيمانده دارويي قابل دست‌يابي در بدن ( Bioavailable Residues ) :
آن مقدار باقيمانده‌اي است كه هنگاميكه حيوانات آزمايشگاهي آن را دريافت كرده باشند مي‌توان بوسيله روشهاي مناسبي مثل روش Gallo- Torres جذب آنرا در سيستم گردش خون نشان داد.
3- باقيمانده باند شده ( Bound Residue ) :
به باقيمانده‌اي گفته مي‌شود كه مشتق از پيوند كووالانسي داروي اصلي يا متابوليت دارو با يك ماكرو مولكول بيولوژيكي سلولي قابل حل يا غيرقابل حل مي‌باشد. اين باقيمانده‌ها را نمي‌توان با روش‌هاي استخراج كامل، شكستن مولكولي يا حل كردن از ماكرومولكول جدا كرد. اين باقيمانده‌ها منتج از تشكيل قطعات متابوليزة نشان‌دار شده توسط راديواكتيو دارو در تركيبات داخلي بدن يا ماكرومولكولهاي مشابه موجود در مسيرهاي بيوسنتتيك طبيعي نمي‌باشند. اطلاعات راجع به جمع‌آوري باقيمانده‌هاي باند شده در ضميمه 3 مربوط به سي‌ و چهارمين گزارش JECEFA آورده شده است. ( صفحات 61-58 ، WHO TRS 788 )
4- تخم‌ پرندگان ( Egg ) :
به تخم پوسته‌دار مرغهاي بومي ( اهلي ) گفته مي‌شود.
5- باقيمانده قابل استخراج ( Extractable Residue ) :
باقيمانده‌هايي هستند كه از بافت‌ها يا مايعات بيولوژيكي بدن بوسيله محيط‌هاي آبي اسيدي يا قليائي يا حلالهاي آلي استخراج شده و يا بوسيله آنزيم‌ها ( مثل سولفاتازياگلوكورونيداز) به كونژوگه‌هاي هيدروليزه شده، هيدروليز مي‌شوند. شرايط استخراج بايد بگونه‌اي باشد كه تركيبات موردنظر از بين نرود.
6- ماهي ( Fish ) : به هر گونه جانور آبزي خونسرد مهردار كه عموماً به اين عنوان شناخته مي‌شوند گفته مي‌شود و عبارتند از ماهيهاي استخواني، ماهيان غضروفي و ماهيان دهان گرد، پستانداران دريايي، حيوانات بي‌مهره و دوزيستان شامل اين تعريف نمي‌شوند. بايد توجه شود كه اين واژه براي بي‌مهرگان مشخصي بكار رود بويژه سخت‌پوستاني مثل خرچنگ و ميگو.
7- روش درست استفاده از داروهاي دامي
(Good Practice in the use of veterinary Drugs) (GPVD)
عبارت از رويه‌هاي رسمي الزامي يا توصيه شده عملي استفاده از داروهاي دامي از قبيل دوره‌هاي پرهيز از مصرف دارو است كه توسط مراجع قانوني كشور به تصويب رسيده است.
8- باقيمانده نشانگر ( Marker Residue ) :

عبارت است از باقيمانده‌اي كه غلظت آن در ارتباطي معلوم با ميزان سطح كل باقيمانده‌ها در بافت‌ها، تخم‌مرغ، شير يا ساير بافت‌هاي دام كاهش مي‌يابد. براي اندازه‌گيري غلظت باقيمانده با حساسيت مورد لزوم بايستي يك روش آزمايشگاه كمي و اختصاصي وجود داشته باشد.
10- حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي
(Maximum Residue Limit for veterinary Drugs )(MRLVD)
عبارت از حداكثر غلظت باقيمانده ناشي از مصرف داروهاي دامي است ( به صورت ميلي‌گرم در كيلوگرم mg/kg يا ميكروگرم در كيلوگرم mg/kg بر پايه وزن زنده دام ) كه بوسيله كميسيون كدكس اليمانتاريوس از نظر قانوني مجاز بوده يا بعنوان مقدار قابل قبول در غذا شناخته مي‌شود.
اين مقدار بر اساس نوع و مقدار باقيمانده‌اي است كه هيچگونه مخاطره‌اي از ديدگاه سم‌شناسي براي سلامت انسان نداشته باشد و بر اساس ميزان قابل قبول دريافت روزانه (ADI ) يا بر اساس ميزان قابل قبول دريافت روزانه موقتي ( Temporary ADI ) كه از فاكتور سلامتي اضافي استفاده مي‌كند، بيان مي‌شود. اين مقدار همچنين بر اساس ساير مخاطرات مشخص شده بهداشت عمومي و جنبه‌هاي تكنولوژيكي غذا محاسبه مي‌شود.
هنگام تعيين حداكثر مجاز باقيمانده داروها ( MRL )، باقيمانده‌هايي كه در مواد غذايي با منشأ گياهي و يا در محيط زيست وجود دارند بايد مورد توجه قرار گيرد. علاوه بر اين، حداكثر مجاز باقيمانده داروها را با رعايت روش درست استفاده از داروهاي دامي و با استفاده از روش‌هاي تشخص آزمايشگاهي در دسترس مي‌توان كاهش داد.
10- گوشت ( Meat ) : بخش‌هاي خوراكي هر نوع پستاندار را گوشت گويند.
11- شير ( Milk ) : عبارت از ترشحات طبيعي پستاني حاصل از يك يا چند بار شيردوشي است بدون آنكه چيزي به آن اضافه يا از آن كم شده باشد. اين واژه ممكن است براي شير فرآوري شده بدون تغيير تركيبات آن يا براي شيري كه محتواي چربي آن تحت نظارت مراجع قانوني كشوري استاندارد شده باشد بكار رود. اين واژه همچنين ممكن است همراه با كلمه يا كلماتي بكار رود كه بيانگر نوع، درجه، نوع دام و يا نوع مصرف اين شير است يا بيانگر فرآوري فيزيكي يا تغيير تركيب موردنظر باشد مشروط بر آنكه اين تغيير تركيب در محدودة اضافه شدن و يا حذف محتويات طبيعي شير نباشد. در تجارت بين الملل، اگر نوع دام توليدكننده شير، گاو نباشد بايستي نوع دام ذكر گردد.
12- عضله ( Muscle ) : فقط بافت عضلاني را شامل مي‌شود.
13- باقيمانده غير قابل استخراج ( Non- Extractable Residue ) :
اين باقيمانده عبارت است از تفاضل بين باقيمانده‌هاي قابل استخراج از باقيمانده كل و شامل است بر:
) باقيمانده‌هاي دارويي كه از طريق مسيرهاي متابوليك طبيعي در بدن با تركيبات درون‌ساز ( مثل اسيدهاي آمينه، پروتئين‌ها، اسيدنوكلئيك )تركيب مي‌شوند. اين باقيمانده‌ها داراي سميت نمي‌باشند.
ii ) باقيمانده‌هاي داراي پيوند شيميائي كه از تأثير متقابل داروي اصلي يا متابوليت‌هاي آنها با ماكرومولكول‌ها حاصل مي‌شوند. اين دسته از باقيمانده‌ها ممكن است داراي اثر سمي باشند.
14- ماكيان ( Poultry ) :
عبارت است از هر گونه پرنده اهلي از قبيل مرغ، بوقلمون، اردك، غاز، كبوتر
15- روش قانوني تجزيه ( Regulatory Method of Analysis ) :
روشي است كه از سوي مراجع قانوني وضع شده و يا بر اساس مطالعاتي كه در چندين آزمايشگاه مورد مطالعه قرار گرفته معتبر شناخته شده است. اين روش مي‌تواند به وسيله افراد آزمايشگاهي آموزش‌ديده با استفاده از وسايل و امكانات آزمايشگاهي براي تعيين و تشخيص غلظت باقيمانده داروهاي دامي در فرآورده‌هاي خوراكي دام بمنظور تعيين تطابق با حداكثر مجاز باقيمانده داروهاي دامي ( MRL ) بكار گرفته شود.
16- باقيمانده داروهاي دامي ( Residues of veterinary drugs ) :
عبارت است از تركيبات اصلي دارويي و يا متابوليت‌هاي آنها در هر يك از بخش‌هاي خوراكي دامي و نيز عبارت است از ناخالصيهاي همراه داروي موردنظر.
17- روش غربالگري ( Screening Method ) :
روشي است سريع، نسبتاً ارزان و انجام‌پذير كه براي آزمايش يك ماده خالص يا گروهي از مواد كه نزديك به هم هستند بكار مي‌رود. اين روش به اندازه كافي انتخابي و حساس است كه امكان مي‌دهد حداقل تعيين نيمه كمي ( Semi – quantitative ) باقيمانده‌ها در محتويات را مطابق با حدود مجاز تعيين شده انجام داد.
18- مقدار قابل قبول موقتي دريافت روزانه( Temporary Acceptable daily intake )( TADI ) :
اين انديس توسط JECFA هنگاميكه اطلاعات و يافت‌ها بقدري كافي است كه نتيجة آن حاكي از اين است كه بكارگيري ماده‌اي در يك دورة كوتاه مدت براي سلامتي خطري ندارد و نيازمند بررسي و جمع‌آوري اطلاعات بيشتري در زمينه سلامتي است ولي اين اطلاعات براي نتيجه‌گيري استفاده از آن ماده براي تمام طول عمر بدون اينكه مخاطره‌اي داشته باشد كافي نباشد، بكار مي‌رود.
يك فاكتور سلامتي بزرگتر از حد نرمال هنگاميكه مقدار قابل قبول موقتي دريافت روزانه تعيين مي‌شود مورداستفاده قرار گرفته و تاريخ انقضاء نيز با در نظر گرفتن زمان مناسب براي حل و بحث سلامتي بايستي به JECFA اعلام گردد.
19- بافت ( Tissue ) :
به تمامي بافت‌‌هاي خوراكي دام از قبيل عضلات و آلايش خوراكي دام گفته مي‌شود.
20 - بافت كنترل ( Tissue , Control ) :
بافت مربوط به دامهايي است از گونه، جنس، سن و وضعيت فيزيولوژيكي مشابه گونه‌هاي هدف كه با داروهاي دامي درمان نشده باشند.
21- بافت مورد آزمايش ( Tissue , Dosed ) :
بافت دامهايي از گونه‌هاي مورد آزمايش است كه با داروها مطابق دستورالعمل استفاده از دارو تحت درمان قرار گرفته باشند.
22- بافت مضاف ( دارو اضافه شده ) (Tissue , Spiked or Fortified ) :
بافتي است كه حاوي غلظت‌هاي معيني از آناليت اضافه شده به نمونة بافت كنترل مي‌باشد.
23- باقيماندة كل ( Total Residue ) :
باقيماندة كل از يك دارو در غذاهاي با منشأ دامي عبارت است از داروي اصلي با نضمام كليه متابوليت‌ها و مشتقات آن دارو كه پس از تجويز دارو به دامهاي توليدكننده غذا در فرآورده‌هاي خوراكي دامي باقي مي‌ماند. مقدار باقيماندة كل معمولاً بوسيله مطالعه با استفاده از داروي نشاندار شده با مواد راديواكتيو معين مي‌شود و مانند داروي اصلي بصورت ميلي‌گرم در كيلوگرم غذا بيان مي‌شود.
24- روش معتبر ( Validated Method ) :
يك روش تجزيه‌اي است كه از نظر صحت، دقت، قابليت تكرارپذيري و قوت اجرا در يك مطالعة چند آزمايشگاهي مورد بررسي قرار گرفته است. براي اينكه بتوان يك روش قانوني آزمايشگاهي را پايه‌ريزي كرد بايستي روش‌هاي مكتوب براي انتخاب نمونه، آماده‌سازي و تجزيه كمي بمنظور تضمين كامل و دقيق كيفيت آن در بين آزمايشگاهها و ثبات نتايج اخذ شده، فراهم شود.
25- داروي دامي ( Veterinary drug ) :
به هر ماده‌اي كه در دامهاي توليدكننده غذا از قبيل دامهاي توليدكنندة گوشت يا شير ، ماكيان، آبزيان يا زنبور عسل براي درمان، پيشگيري يا اهداف تشخيصي يا براي تغيير عملكرد فيزيولوژيك يا رفتار دام تجويز شده يا بكار رود گفته مي‌شود.
26-زمان پرهيز از مصرف و زمان بازداشتن از مصرف :
(Withdrawal time and withholding time )
عبارت است از دورة زماني بين زمان آخرين مصرف يك دارو و زمان استحصال بافت يا فرآورده‌هاي خوراكي از دام درمان شده كه اطمينان مي‌دهد ميزان باقيمانده‌ها در غذا از حداكثر مجاز باقيمانده داروي مصرف شده ( MRLVD ) بيشتر نمي‌باشد.